Οι οργανώσεις της Αντίστασης – Α’ Μέρος

Του Μιχάλη Π. Λυμπεράτου


Στην Ελλάδα η αντιστασιακή προσπάθεια εναντίον των δυνάμεων του Άξονα προσέλαβε το χαρακτήρα μιας πάνδημης κινητοποίησης που ενεργοποίησε, έμμεσα ή άμεσα από τις τάξεις των αντιστασιακών οργανώσεων ευρύτατα κοινωνικά σύνολα.1 Τη μαζικότητα αυτή την καθόρισαν παράγοντες που διαμόρφωσαν ανάλογους όρους και στην υπόλοιπη Ευρώπη, δηλαδή η αντίδραση απέναντι σε μια ξενική Κατοχή που επιβλήθηκε για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα, ο κίνδυνος εθνικού διαμελισμού που συνεπαγόταν, η ωμότητα του φασισμού και οι εκατόμβες θυμάτων, η ληστρική οικονομική εκμετάλλευση.

Ειδικότερα για την Ελλάδα, η κινητοποίηση αυτή προσέλαβε και τα χαρακτηριστικά μιας ευρύτερης συλλογικής πολιτικοποίησης, δεδομένης της κοινής απαίτησης για απόδοση ευθυνών στους παράγοντες που εξέθρεψαν την προπολεμική πολιτική ανωμαλία, που είχε μεταξύ άλλων επιπτώσεις στον τρόπο που διεξήχθη ο πόλεμος, στη μορφή που πήρε η στρατιωτική υποχώρηση μετά τη γερμανική εισβολή, στα φαινόμενα ηττοπάθειας που γέννησε. Γιατί μεγάλο τμήμα του δυναμικού των Ελλήνων αξιωματικών έμεινε μακριά από το μέτωπο ενώ άλλοι επέσπευσαν τη συνθηκολόγηση, χιλιάδες αντίπαλοι του καθεστώτος Μεταξά ήταν στις φυλακές ενώ η διασύνδεση της ιδεολογίας του καθεστώτος με τους ξένους κατακτητές ήταν προφανής. Παράλληλα, ο Γεώργιος Β΄ ήταν, για τη μεγάλη πλειοψηφία των Ελλήνων ο εκφραστής της επανόδου στο προπολεμικό καθεστώς που σήμαινε μοναρχία, δικτατορία, παλαιοκομματισμό και ολιγαρχικό κοινοβουλευτισμό.2

Για τους λόγους αυτούς, η αντίσταση στην Ελλάδα ξεπέρασε τη σημασία ενός απλού αντιστασιακού κινήματος και συνδέθηκε στενά με ευρύτερες κοινωνικο-πολιτικές στοχεύσεις με άξονα την περιθωριοποίηση όλων των παραγόντων που γεννούσαν τις πολιτικές κρίσεις και τον εκφασισμό του κράτους. Η κινητοποίηση των μαζών συγχωνεύει την προοπτική της απελευθέρωσης με ευρύτερες κοινωνικές μεταβολές μεταπολεμικά, ενώ αίρει τους παραδοσιακούς διχασμούς (βενιζελικοί-αντιβενιζελικοί) και τοποθετεί στο κέντρο της αντιπαλότητας καθεαυτό ταξικά χαρακτηριστικά.

Σε αντιστοιχία με αυτές τις αναγκαιότητες, όλες οι αντιστασιακές δυνάμεις στην Ελλάδα θα διεκδικήσουν στα προγράμματά τους εκτός από την αντικατοχική συστράτευση, να έχουν λόγο για ζητήματα που αφορούν τη διαμόρφωση του μεταπολεμικού κράτους, τη μορφή του πολιτεύματος, τη σχέση πολιτικού συστήματος και κοινωνικών συμφερόντων, τις κοινωνικές πολιτικές, τη συμμετοχή νέων κοινωνικών συνόλων στην πολιτική διαδικασία. Και αυτά μέσω ενός πολύμορφου αντιστασιακού αγώνα που ξεκινούσε από εκδηλώσεις ατομικών πρωτοβουλιών και παθητικής αντίστασης και έφτανε σε μαζικές λαϊκές κινητοποιήσεις και εκτεταμένη ένοπλη δράση μέσω ενός πραγματικού λαϊκού στρατού.

Άλλωστε, οι ίδιες οι απαιτήσεις του αντιστασιακού αγώνα, σε συνθήκες πλήρους αδράνειας των παραδοσιακών πολιτικών δυνάμεων και μηχανισμών, προϋπέθεταν την κινητοποίηση των μαζών και την αξιοποίηση νέων δομών εξουσίας, όταν τα αντίποινα των δυνάμεων Κατοχής και οι ανάγκες συντήρησης των ένοπλων δυνάμεων μπορούσαν να αντιμετωπιστούν μόνο μέσω μιας ευρείας κοινωνικής κινητοποίησης. Γιατί η μετατροπή του «καλού οικογενειάρχη και πράου χωρικού»3 σε στήριγμα της αντίστασης, όταν η εμπλοκή του με αυτήν θα σήμαινε στέρηση της σοδειάς, την πυρπόληση των σπιτιών τους τα αντίποινα και τις εκτελέσεις, προϋπέθετε και τη ραγδαία ανάπτυξη του πολιτικού επιπέδου των μαζών πέρα από τη συνεπακόλουθη ενίσχυση του εθνικού αισθήματος.4

ΕΑΜ-ΕΛΑΣ

Η ίδρυση

Το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) ιδρύθηκε στις 27/28 Σεπτεμβρίου 1941 ως ένας σχηματισμός αποτελούμενος από τρεις μικρές αριστερές πολιτικές δυνάμεις. Το ΚΚΕ, που μόλις ανέκαμπτε από ένα καθεστώς μακροχρόνιων διώξεων, το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδος και τη νεόκοπη Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας του Ηλ. Τσιριμώκου. Το ιδρυτικό που συνέταξε ο πληρεξούσιος του ΚΚΕ Λευτ. Αποστόλου αφορούσε τη συγκρότηση ενός εθνικού μετώπου με σκοπό την απελευθέρωση της χώρας και τη μεταπολεμική προκήρυξη εκλογών για συντακτική εθνοσυνέλευση ώστε μέσω εκλογών «με βάσιν την αναλογικήν, ο λαός αποφανθή κυριαρχικώς, επί του τρόπου της διακυβερνήσεώς του».

Τόσο το πολιτικό πρόγραμμα, απαλλαγμένο από σαφείς σοσιαλιστικές στοχεύσεις και ταξικές αναφορές, όσο και το πολιτικό βάρος των δυνάμεων που αποτέλεσαν το ΕΑΜ δεν προοϊώνιζαν κατά κανένα τρόπο ότι το ΕΑΜ θα εξελισσόταν να αποτελέσει ένα ευρύ κοινωνικό μέτωπο που θα μετέβαλε εφεξής τον πολιτικό χάρτη της χώρας και θα αναδείκνυε ως κύρια αντίθεση στο εσωτερικό της τη διαπάλη του «εθνικού» κόσμου από τη μια πλευρά με το κοινωνικό μέτωπο της αριστεράς από την άλλη.5

Η εξέλιξή του προφανώς πρέπει καταρχήν να αποδοθεί στην αδυναμία του παραδοσιακού πολιτικού κόσμου της χώρας να καλύψει το κενό και να αποστεί από το κλίμα ηττοπάθειας που γέννησε η κατάρρευση του μετώπου μετά τη γερμανική εισβολή αλλά και τις εκατέρωθεν κατηγορίες για ευθύνες σε σχέση με την επιβολή του καθεστώτος Μεταξά. στην Ελλάδα. Γιατί εκτός των άλλων, η πλειοψηφία των παλιών ηγετών ήταν υπέργηροι και αρκούνταν να αναπαράγουν την πολιτική κρίση και το καθεστώς αντιθέσεων που είχε αποδυναμώσει τα κόμματα τους την προπολεμική περίοδο.

Από την άλλη, το ΚΚΕ, αποκλεισμένο δεκαετίες από την επίσημη πολιτική σκηνή, διέθετε δύο πλεονεκτήματα: καταρχήν τη δυνατότητά του να αξιοποιεί το πιο προωθημένο τμήμα της εργατικής τάξης της χώρας σε μαζικούς αγώνες και μάλιστα υπό συνθήκες παρανομίας.6 Η επιβίωσή του κατά τη διάρκεια των ανηλεών διώξεων των κατασταλτικών μηχανισμών του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, επί τη βάσει μικρών οργανώσεων και ενός ισχυρού πυρήνα κομματικών στελεχών που βρίσκονταν στις φυλακές κατά τη διάρκεια της γερμανικής εισβολής (2000 στελέχη),7 αναδείχθηκε σε παρακαταθήκη του για την υλοποίηση του δύσκολου αντιστασιακού εγχειρήματος.

Αφετέρου, η εμπειρία του να διαχειρίζεται μαζικά μετωπικά πολιτικά σχήματα, εμπειρία που αποκτήθηκε κυρίως από τη διαμόρφωση του πρώτου μετώπου βάσης στην Ελλάδα, αυτό του Παλλαϊκού Μετώπου στα 1935, αποδείχθηκε κυρίαρχος παράγοντας στη διαμόρφωση ενός μαζικού αντιστασιακού κινήματος. Γιατί το ΕΑΜ ήταν στην πραγματικότητα, μια μετεξέλιξη του Παλλαϊκού Μετώπου του 1935, τόσο ως προς τη μορφή όσο και ως προς τον τρόπο σύγκλισης και άρθρωσης των συμφερόντων των κοινωνικών δυνάμεων που τα αποτελούσαν, με άξονα τα εργατικά και αγροτικά στρώματα και την κοινωνική κατηγορία των διανοουμένων. Ήταν η εφαρμογή των αποφάσεων του 7ου Συνεδρίου της Γ’ Διεθνούς στη Μόσχα, στις 27 Αυγούστου του 1935, όπου ο φασισμός δεν ήταν μια συνηθισμένη εναλλαγή αστικών κυβερνήσεων αλλά μια μορφή ταξικής κυριαρχίας, η ολοκληρωτική δικτατορία.,8 που υποχρέωνε τα κομμουνιστικά κόμματα να υπερκεράσουν τη διαπάλη σοσιαλιστικής δημοκρατίας και αστικής εξουσίας και να αναδείξουν ως μοναδική προτεραιότητα την κοινή αντιφασιστική διάθεση και τα ευρεία λαϊκά μέτωπα ενάντια στο φασισμό.9.

Η επιτυχία του Παλλαϊκού Μετώπου, να αποσπάσει 15 βουλευτές στις εκλογές του 1936 και να αναδειχθεί σε ρυθμιστικό παράγοντα της πολιτικής ζωής με τη συμφωνία Σοφούλη-Σκλάβαινα, ενίσχυσαν τη λογική της πολιτικής αυτής και το ΚΚΕ, ακόμη και κάτω από τις πλέον απηνείς διώξεις της δικτατορία Μεταξά, επέμεινε να δηλώνει την προσήλωσή του στο εθνικό αντιφασιστικό μέτωπο, όπως επιβεβαιώθηκε τόσο από την απόφαση της 5ης Ολομέλειας του, το Φεβρουάριο του 193910 όσο και από το περιώνυμο γράμμα του αρχηγού του ΚΚΕ Ν. Ζαχαριάδη από τις φυλακές Κέρκυρας, στις 28 Οκτωβρίου 1940, με το οποίο ο δεσμώτης ΓΓ του ΚΚΕ καλούσε σε αντιφασιστική συστράτευση ενάντια στους επιδρομείς ακόμα και κάτω από τη διεύθυνση της κυβέρνησης Μεταξά.11

Παρά τις όποιες παλινωδίες προκάλεσαν δύο επόμενα γράμματα του Ζαχαριάδη,,12 όπως φάνηκαν στην αρχική επιμονή κάποιων κομματικών στελεχών της Παλιάς ΚΕ του ΚΚΕ να επιμείνουν στον αντιιμπεριαλιστικό χαρακτήρα του πολέμου,13 αυτή ακριβώς τη στρατηγική του πατριωτικού αγώνα υιοθέτησε η ηγεσία του ΚΚΕ στα μέσα του 1941, 14 με τη μορφή της συνάρθρωσης κάτω από μια ενιαία οργάνωση των κομμάτων του ευρύτερου δυνατού δημοκρατικού φάσματος, ανεξαρτήτως των σχέσεων των κομμάτων αυτών με την κομμουνιστική Αριστερά.15 Το ΚΚΕ διακήρυξε ότι ο αγώνας κατά του Γερμανού και Ιταλού κατακτητή είχε την απόλυτη προτεραιότητα.16

Η ίδρυση του ΕΑΜ

Υπό το πρίσμα της πολιτικής αυτής το ΚΚΕ προχώρησε στην ίδρυση του ΕΑΜ. Το πρώτο βήμα έγινε με την ίδρυση της Εθνικής Αλληλεγγύης, στις 28 Μαίου 1941, που προσκάλεσε τους πάντες, ανεξαρτήτως πολιτικού προσδιορισμού, σε μια οργάνωση με ανθρωπιστικό περιεχόμενο και χωρίς δηλωμένους πολιτικούς στόχους. Η οργάνωση με βάση το καταστατικό της είχε ως στόχο την υποστήριξη των καταδιωκόμενων αγωνιστών, των φυλακισμένων και των οικογενειών τους και την ανακούφιση του πληθυσμού από τα φαινόμενα εξαθλίωσης που γεννούσε η Κατοχή της χώρας. 17

Το ίδιο ακριβώς περιεχόμενο είχε και η έκκληση της 6η Ολομέλειας της ΚΕ του ΚΚΕ, τον Ιούλιο του Ι941, που κάλεσε τον ελληνικό λαό και όλα τα κόμματα να προωθήσουν την προσπάθεια για τη δημιουργία ενός μετώπου Εθνικής Απελευθέρωσης.18 Στις 16 Ιουλίου Ι941, οι σημαντικότερες συνδικαλιστικές ομοσπονδίες ιδρύουν -υπό την αιγίδα του ΚΚΕ- το Εθνικό Εργατικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (Ε.Ε.Α.Μ), όχι ως μια τυπική κομμουνιστική παράταξη αλλά ως υπερκομματικό μόρφωμα, με βασικό πολιτικό στόχο να αντικαταστήσει τις δωσίλογες οργανώσεις της ΓΣΕΕ.

Στα πλαίσια της λογικής αυτής, το Καταστατικό του ΕΑΜ όριζε ότι το ΕΑΜ δεχόταν στους κόλπους του όλους τους πολιτικούς χώρους και οργανώσεις χωρίς να εξετάζεται το παρελθόν τους αλλά μόνο η άδολη πρόθεσή τους στην αποδοχή των αρχών του.19 Τόσο το ΚΚΕ, το Αγροτικό Κόμμα Ελλάδας (Α.Κ.Ε) όσο και το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδος (Σ.Κ.Ε) ήταν τα κόμματα εκείνα που είχαν συνυπογράψει και την ιδρυτική διακήρυξη του Παλλαϊκού Μετώπου. Μόνο η Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας (Ε.Λ.Δ), αποτελούσε νέο σχηματισμό, αφού ιδρύθηκε στη διάρκεια των πρώτων ημερών της Κατοχής από στελέχη που στο σύνολο τους προέρχονταν από το Σ.Κ.Ε, όπως ο γραμματέας της Η. Τσιριμώκος, πρώην βουλευτής των Φιλελευθέρων.20 Τα συνεργαζόμενα με το ΚΚΕ κόμματα, που αποτελούσαν κατά κύριο λόγο πολιτικές εκπροσωπήσεις μικροαστικών στρωμάτων με δεσπόζουσα αναφορά την κοινωνική κατηγορία των διανοουμένων, θα έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην εαμική συμμαχία κυρίως ως μηχανισμοί απεύθυνσης προς άλλους κοινωνικούς και πολιτικούς χώρους και επιβεβαίωση του γεγονότος ότι το ΕΑΜ δεν αποτελούσε ένα κομματικό φορέα του τύπου των εργατικών εκπροσωπήσεων21

Η Δημιουργία του ΕΛΑΣ

Παρότι η δημιουργία ένοπλων ανταρτικών οργανώσεων στα βουνά εξετάστηκε από την πρώτη στιγμή, εντούτοις υπήρξε μια δυσκολία στην ανάληψη της τελικής πρωτοβουλίας, αν και το ενδεχόμενο αυτό είχε προκαλέσει ενθουσιασμό στις τάξεις των κομμουνιστών στην Ελλάδα (και ο Στάλιν είχε απευθύνει διεθνή έκκληση στις 3 Ιουλίου 1941 για τη δημιουργία παντού στην Ευρώπη ανταρτικών δυνάμεων)22. Ο λόγος της περίσκεψης ήταν ότι για τις ενθουσιώδης αντιστασιακές ενέργειες δεν υπήρχε οργανωμένη μαζική βάση ώστε να αντιμετωπιστούν τα αντίποινα των δυνάμεων Κατοχής. Η επιφύλαξη αυτή αποτυπώθηκε και στην απόφαση της 7ης Ολομέλειας, που μιλούσε για απουσία όρων ανάπτυξης ενός εκτεταμένου αντάρτικου πριν οικοδομηθεί το ΕΑΜ ως οργάνωση λαϊκής βάσης. Γιατί εκεί που αναλήφθηκε πρωτοβουλία χωρίς μαζική στήριξη τα πράγματα απέβησαν τραγικά. Έτσι, όταν στο τέλος Ιουνίου 1941 δημιουργήθηκαν με πρωτοβουλία του Γραφείου Μακεδονίας-Θράκης δύο ένοπλες ομάδες στη Νιγρίτα και το Κιλκίς («Οδυσσέας Ανδρούτσος και Αθανάσιος Διάκος» αντίστοιχα), μια ενέδρα τους σε ένα φορτηγό της Βέρμαχτ προκάλεσε το θάνατο δια τουφεκισμού 400 ανθρώπων, την πυρπόληση ολόκληρων χωριών και τη διάλυση των οργανώσεων αυτών εν τω μέσω κατηγοριών από τους τοπικούς πληθυσμούς.23 Αλλά και στην περιοχή του Αλμυρού σχεδόν όλα τα μέλη μιας ανταρτοομάδας εκτελέστηκαν (32) όταν παραδόθηκαν για να μην εκτελεστούν οι συγγενείς τους.24Να σημειωθεί ότι δεν υπήρχε και η κατάλληλη τεχνική υποδομή, όχι μόνο εξαιτίας της απουσίας οπλισμού και μέσων επικοινωνίας αλλά και γνώσεων για το πώς μπορεί να διεξαχθεί ένα αντάρτικο. Ακόμα και οι περισσότεροι εν ενεργεία αξιωματικοί αγνοούσαν πλήρως τις τεχνικές του ανταρτοπόλεμου.25

Έτσι και παρά την απαίτηση των κατώτερων στελεχών του ΚΚΕ υπέρ του ένοπλου αντάρτικου, η 8η Ολομέλεια προχωρά πολύ διστακτικά ώστε ο μελλοντικός στρατός να μην περιπέσει σε ληστείες και πλιατσικολογήματα. 26 Σύμφωνα με τις επικρατούσες απόψεις καμιά εκτεταμένη απόπειρα δημιουργίας αντάρτικού δεν θα γινόταν αν δεν είχε προετοιμαστεί κατάλληλα το έδαφος και αν δεν είχαν πειστεί οι πληθυσμοί στην περιοχή των οποίων θα αναπτυσσόταν. Έτσι ενώ οι αξιωματικοί, όπως ο Θ. Μακρίδης έμειναν στην Αθήνα «για αργότερα»,27 το έδαφος ανέλαβε να προετοιμάσει ένας μη στρατιωτικός ο Θανάσης Κλάρας. Παρότι δεν έχαιρε της ιδιαίτερης εκτίμησης των στελεχών του ΚΚΕ, λόγω «δήλωσης» που είχε υπογράψει στη δικτατορία Μεταξά, ο Κλάρας με τη συνδρομή του Α. Τζήμα που ήταν και ο υπεύθυνος της ΚΕ του ΚΚΕ για τη συγκρότηση αντάρτικου, στέλνεται στη Ρούμελη, το Νοέμβριο του 1941, όπως και ο Κ. Γαμβέτας στέλνεται στον Όλυμπο για να διερευνήσουν τα περιθώρια.28

Σταδιακά, το Στρατιωτικό Κέντρο Αντίστασης του ΕΑΜ εξελίσσεται σε Κ.Ε του Εθνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (ΕΛΑΣ)29 και παρά τις αντιδράσεις για τις πρωτοβουλίες του, ο Κλάρας αποσπά ,την άνοιξη του 1942, την εντολή για τη συγκρότηση ανταρτικών δυνάμεων. 30 Τη νύχτα της 22 Μαίου 1942 μια μικρή ομάδα με επικεφαλής τον Κλάρα, που πήρε το ψευδώνυμο Α. Βελουχιώτης, όπως και όλοι οι εμπλεκόμενοι με την αντίσταση ώστε να μην θιγούν από τα αντίποινα οι οικογένειές τους, έξω από την κωμόπολη Σπερχειάδα ξεκίνησε την πορεία της προς το βουνό. Παρά τις αντιξοότητες, και μετά την έγκριση του Π.Γ του ΚΚΕ, στις 7 Ιουνίου 1942 μπήκε στο μεγαλοχώρι Δομνίτσα στην Ευρυτανία και διακήρυξε την έναρξη του ένοπλου αντάρτικου αγώνα. Η κίνηση αυτή που γεννά τον ενθουσιασμό και επαναλαμβάνεται αρκετές φορές σε άλλα χωριά, ταχύτατα δημιουργεί και την υποδομή για δεκάδες τοπικές οργανώσεις του ΕΑΜ.

Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ μαζικοποιούνται ραγδαία με εθελοντική κατάταξη, η ζωοκλοπή περιστέλλεται, η φήμη του Βελουχιώτη αρχίζει και δημιουργείται και οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ λειτουργούν πλέον ως κανονική κρατική αρχή. Ο Βελουχιώτης παρεμβαίνει σε διαφωνίες, απονέμει δικαιοσύνη, τιμωρεί με δημόσια μαστίγωση όσους προδίδουν ή κλέβουν και επιβάλει αυστηρή πειθαρχία στις οργανώσεις του ΕΛΑΣ. Για να αποφύγει να μετεξελιχθούν κάποιες δυνάμεις, -που αρχικά δεν ελέγχονται με την προσοχή που θα έπρεπε- σε ληστοσυμμορίες ο Βελουχιώτης επιβάλει την ποινή του θανάτου σε όποιους ελασίτες κλέψουν ακόμα και μια κότα.31 Υπογράφεται και καταστατικό μετά από σύσκεψη ανταρτών στον Όλυμπο, τον Ιούνιο του 1942 όπου ορίζει την ποινή του θανάτου για αδικήματα ελασιτών, όπως προδοσία, δειλία, λιποταξία, κλοπή και βιασμό.32 Παρότι οι τιμωρίες είναι σκληρές και δίνουν λαβές για υπερβάσεις, επιτυγχάνεται να εξασφαλιστεί τάξη στην ύπαιθρο και οι πληθυσμοί αντιλαμβάνονται αρχικά την αντίσταση ως υποκατάσταση του νόμου και της τάξης στην ύπαιθρο33 και προσχωρούν μαζικά σε αυτήν.34 Όταν πλέον τον Ιούλιο του 1942 η ομάδα ανταρτών του Παρνασσού θα μεγαλώσει και θα αρχίσει επιθέσεις κατά των Ιταλών με πρώτη αυτή στη θέση Ρικά στη Γκιώνα με 31 νεκρούς Ιταλούς και τον Οκτώβριο του 1942 μια αντίστοιχη επιτυχία στο Κρίκελλο, έναν οικισμό στο Νομό Ευρυτανίας, ο ΕΛΑΣ περιενδύεται με την αίγλη εθνικού στρατού, γεγονός που θα επιταχύνει τη μαζικοποίησή του, 35 όπως και μετά τη συμμετοχή κατά τα 2/3 μαχητών του ΕΛΑΣ στην ανατίναξη της Γέφυρας του Γοργοπόταμου, στις 25 Νοεμβρίου 1942 μια ενέργεια δολιοφθοράς από τις σημαντικότερες κατά τη διάρκεια του Β Παγκοσμίου Πολέμου.36

Η διοικητική Δομή του ΕΛΑΣ

Μετά τη συγκρότηση των πρώτων πυρήνων η ανάπτυξη της οργάνωσης επεκτάθηκε πανελλαδικά. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η διασφάλιση της οργανικής σχέσης με τους πληθυσμούς τόσο ως πηγή προσπορισμού των αναγκαίων υλικών για την επιβίωση των στρατιωτικών δυνάμεων, όσο και ως πηγή μαχητών και ανεξάντλητων εφεδρειών. Μάλιστα, κάποια στιγμή ο ΕΛΑΣ υποχρεώθηκε να περιορίσει την ραγδαία ανάπτυξη του λόγω αδυναμίας συντήρησης υπέρογκων δυνάμεων και να κατατάξει χιλιάδες στα εφεδρικά άοπλα σώματα.

Το γεγονός ότι η σχέση με τις μάζες αποτέλεσε προσδιοριστικό στοιχείο του ΕΑΜ αποτυπώθηκε και στη διοικητική δομή του. Επειδή έπρεπε ανά πάσα στιγμή ο απλός πολίτης να βρίσκεται στο κέντρο της οργάνωσης για να μετεξελιχθεί σε στρατιώτη που θα κατανοούσε της απαιτήσεις του πολέμου, το ΕΑΜ δεν επέτρεψε ποτέ στον ΕΛΑΣ να εξελιχθεί σε έναν τυπικό στρατό. Η αναλογία τακτικών αξιωματικών προς ανταρτών ήταν στα επίπεδα του 1 προς 180, όταν σε άλλες αντιστασιακές οργανώσεις ήταν 1 προς 5.37 Στην ίδια τη διοίκηση του υπήρχε τόσο ο πολιτικός έλεγχος όσο και η συναισθηματική σχέση προσήλωσης με τον αρχηγό, όπως αυτός εκφραζόταν από το πρόσωπο του καπετάνιου. Ο Καπετάνιος κατά κύριο λόγο είχε ως καθήκον την ψυχική και σωματική ευεξία των ανταρτών. Με άλλα λόγια ο ΕΛΑΣ ήταν στρατός που διοικούνταν από αξιωματικό, το στρατιωτικό αρχηγό, πολιτική οργάνωση που διοικούνταν από τον εκπρόσωπο του ΕΑΜ και κοινωνικό μόρφωμα που διοικούνταν από τον καπετάνιο, εκφραστή της λαϊκής ψυχής.

Η τριπλή αυτή διοίκηση του ΕΛΑΣ αφορούσε στην εφαρμογή της λογικής ότι ο ανταρτοπόλεμος αποτελούσε μια πτυχή του εθνικο-απελευθερωτικού κινήματος και επεκτεινόταν και στο πεδίο των πιο πρακτικών «τρεχουσών» αναγκών του λαού, δηλαδή οι αντάρτες όφειλαν να προστατεύουν και το λαό της υπαίθρου από τη ληστεία και την προδοσία, να καταργούν τη συγκέντρωση προϊόντων που επέβαλαν οι Γερμανοί, να ασκούν ακόμα και αστυνομικά καθήκοντα..38

Ειδικά από το καλοκαίρι του 1943, οι αξιωματικοί στον ΕΛΑΣ διατηρούσαν τους βαθμούς που είχαν όσοι ήταν εν ενεργεία ενώ οι έφεδροι εκ μονίμων επίσης θεωρούνταν ότι δεν είχαν απομακρυνθεί από το στράτευμα και διατηρούσαν τους βαθμούς τους. Οι καπετάνιοι θεωρούνταν πλέον και αυτοί στρατιωτικά στελέχη στους οποίους αποδίδονταν βαθμοί: ήταν υποστράτηγοι για τους καπετάνιους των σωμάτων στρατού, συνταγματάρχες για τους καπετάνιους μεραρχίας και αντισυνταγματάρχες για τις ταξιαρχίες κοκ. Αν και τηρούνταν απαρέγκλιτα οι βαθμοί, οι στολές έφεραν τα διακριτικά αλλά σε όχι ιδιαίτερα εμφανή θέση.39 Με απόφαση της κυβέρνησης του βουνού, της ΠΕΕΑ, στις 13 Μαρτίου 1944 καταργήθηκαν οι πολιτικοί στη διοίκηση του ΕΛΑΣ.40

Ο ΕΛΑΣ με βάση τα δικά του στοιχεία στις 24 Νοεμβρίου 1944 διέθετε 702 μόνιμους αξιωματικούς, εκ των οποίων 12 ήταν ανώτατοι, 170 ανώτεροι και 502 κατώτεροι, ενώ υπήρχαν 1550 έφεδροι του τακτικού στρατού, 1263 που είχαν αποφοιτήσει από τις σχολές εφέδρων του ΕΛΑΣ ενώ το σύνολο των καπετάνιων ήταν 2400. 41

Οι Σχέσεις ΕΑΜ και ΕΛΑΣ

Αυτή η δομή διοίκησης που αντικατόπτριζε τη στενή σχέση των τοπικών πολιτικών οργανώσεων με τα ένοπλα τμήματα έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην υπέρβαση μιας σειράς προβλημάτων που αντιμετώπισε από την αρχή η συγκρότηση του αντάρτικου. Κυρίως το πρόβλημα της συντήρησης των στρατιωτικών δυνάμεων και της αντιμετώπισης των αντιποίνων των Γερμανών. Ωστόσο, η διαφύλαξη αυτής της σχέσης αποτέλεσε μια εξαιρετικά σύνθετη διαδικασία. Υπήρξαν πολλές περιπτώσεις έντασης στη σχέση των δύο παραγόντων, ιδίως στο μέτρο που η προπαγάνδα τόσο των Γερμανών όσο και των πολιτικών αντιπάλων του ΕΑΜ στην Ελλάδα εστιαζόταν ειδικά στη σχέση αυτή. Γιατί με βάση τις κατηγορίες ήταν το ΕΑΜ που καταδυνάστευε τον ΕΛΑΣ και μετέτρεπε τον τελευταίο σε εφαλτήριο των κομμουνιστικών πρακτικών. Μάλιστα οι Βρετανοί είχαν θέσει ως στόχο τους στα 1943 να απομονώσουν το ΕΑΜ, που το θεωρούσαν μια προσεκτικά συγκαλυμμένη οργάνωση επαναστατών από τον ΕΛΑΣ. Έτσι κατά το Foreign Office θα καθίστατο δυνατό να μετατραπεί ο ΕΛΑΣ σε απολιτική αντιστασιακή οργάνωση που θα ελεγχόταν από τους ίδιους.42

Από την άλλη στο μέτρο που σταδιακά στη διοίκηση του ΕΛΑΣ είχαν ενσωματωθεί αρκετοί αξιωματικοί του τακτικού στρατού, αυτοί αισθάνονταν άβολα λόγω νοοτροπίας να συνδιοικούν με τους πολιτικούς του ΕΑΜ. Πολλοί μάλιστα από αυτούς είτε εγκατέλειψαν τον ΕΛΑΣ αφού δεν μπορούσαν να συγκατοικήσουν με τους καπετάνιους και τους πολιτικούς είτε βρίσκονταν σε μόνιμη αντιδικία μαζί τους.43 Για να αντιμετωπίσει τα προβλήματα το ΕΑΜ με βάση τον Κανονισμό του Αυγούστου του 1943, έσπευσε να διευκρινίσει το καθεστώς των σχέσεων των δύο οργανώσεων. Οι στρατιωτικές μονάδες του ΕΛΑΣ ήταν, με βάση τον κανονισμό αυτό, ταυτόχρονα και οργανώσεις του ΕΑΜ. Ο ΕΛΑΣ ήταν ένας εθελοντικός λαϊκός στρατός με κύριο γνώρισμα την εσωτερική δημοκρατία και την ενσυνείδητη στρατιωτική πειθαρχία που εξασφαλιζόταν μέσα από γενικές συνελεύσεις των μονάδων. Αυτές διεξάγονταν μια φορά το μήνα και εκτάκτως και γίνονταν σε ομάδες μάχης, διμοιρίες, λόχους και μετείχαν αξιωματικοί και οπλίτες. Ο πρόεδρος των συνελεύσεων αυτών εκλεγόταν ενώ τα καθοδηγητικά όργανα του κάθε σχηματισμού επέλεγαν τους εισηγητές και τα θέματα. Τα θέματα που συζητιούνταν ήταν η βελτίωση της διαβίωσης των ανταρτών, η ανάπτυξη της στρατιωτικής πειθαρχίας, οι σχέσεις με το λαό και η κριτική των παραπτωμάτων ή η επιβολή κυρώσεων. Δεν μπορούσαν οι συνελεύσεις αυτές ούτε να αναθεωρούν στρατιωτικές εντολές, ούτε να καθαιρούν αξιωματικούς.44

Στις Κορυσχάδες που είχε μετακινηθεί στις 24 Οκτωβρίου 1943, το ΓΣ του ΕΛΑΣ ύστερα από συζήτηση δόθηκε διαταγή που καθόριζε ότι τα τρία μέλη της διοίκησης του ΕΛΑΣ σε όλα τα επίπεδα της ιεραρχίας ήταν ισότιμα και συνυπεύθυνα για όλες τις αποφάσεις. Μόνο για τις επιχειρήσεις σε περίπτωση διαφωνίας, την κύρια γνώμη θα είχε ο στρατιωτικός αρχηγός. Οι υπόλοιποι μπορούσαν να απευθυνθούν στο ανώτατο κλιμάκιο και να υποβάλουν τη γνώμη τους χωρίς αυτό να επηρεάζει τις επιχειρήσεις που θα εκτελούνταν όπως είχε αποφασίσει ο στρατιωτικός αρχηγός. Είναι ενδεικτικό ότι οι Βρετανοί απορούσαν σε σχέση με τη λειτουργία αυτού του σχήματος οργάνωσης. Μόνο στα μέσα Οκτωβρίου του 1943 συνειδητοποίησαν ότι δεν ήταν δυνατόν να χωριστεί το ΕΑΜ από τον ΕΛΑΣ και ότι τα μέλη του ΕΑΜ στο ΓΣ του ΕΛΑΣ (Α.Τζήμας, Κ. Δεσποτόπουλος, Γ. Σιάντος) ήταν μόνιμα και οργανικά μέλη της διοίκησης του ΕΛΑΣ.45

Να σημειωθεί ότι στη σχέση ΕΑΜ και τοπικών κοινωνιών καθοριστικό ρόλο έπαιξε η αναπαραγωγή της εικόνας του αντάρτη που ήταν το στήριγμα της τοπικής κοινωνικής οργάνωσης. Ως χαρακτήρας ήταν το σύμβολο του πνεύματος της κοινότητας.. Στα βουνά κυκλοφορούσε, μάλιστα, μια μπροσούρα που είχε εκδοθεί από την ΚΕ του ΕΛΑΣ με τίτλο «ο Αντάρτης του ΕΑΜ –ΕΛΑΣ» και καθόριζε τα καθήκοντα και τα χαρακτηριστικά που όφειλε να διαθέτει ο αντάρτης του ΕΛΑΣ. Έπρεπε να κατέχει ατομικά προσόντα, εμπειρία και θάρρος, να διαθέτει συνειδητή πειθαρχία, να έχει πλήρη συνείδηση της αποστολής του που εκτός από τον αντιστασιακό αγώνα ήταν η προστασία του λαού της υπαίθρου, η επιβολή τάξης, η καταδίωξη της ζωοκλοπής και η αντιμετώπιση των ποινικών αδικημάτων. Έπρεπε να σέβεται το λαό, τις γυναίκες, τα ήθη και τα έθιμα της κάθε περιοχής, να επιδεικνύει μια συμπεριφορά που να κατακτά τον πληθυσμό. Να δείχνει ιπποτισμό και σεβασμό προς τη ζωή και των αιχμαλώτων, να είναι δηλαδή «λίγο ιεραπόστολος», ηθικός και τίμιος.46

Η αντιμετώπιση του προβλήματος με τα αντίποινα

Ωστόσο, ο στενή αυτή σχέση με τον τοπικό πληθυσμό διακυβευόταν συνεχώς από την πρακτική των Γερμανών να απαντούν στις αντιστασιακές ενέργειες με εκτεταμένα αντίποινα. Αυτά εξέθρεφαν και την προπαγάνδα των αντιπάλων του ότι ο ΕΛΑΣ με τις ενέργειες του, λόγω της τακτικής των συνεχών αναδιπλώσεων, προκαλούσε καταστροφές χωριών, ομηρία αθώων πολιτών και ομαδικούς τουφεκισμούς από τις δυνάμεις Κατοχής χωρίς να προάγει ιδιαίτερα τον αντικατοχικό αγώνα. 47

Στο μέτρο που οι Γερμανοί ήταν ανηλεείς στην εφαρμογή αντιποίνων, ο ΕΛΑΣ από την αρχή προσπάθησε να βρει ορισμένες λύσεις. Εκτός από την περιστολή των ενεργειών εκείνων που αποτελούσαν μεμονωμένες επιδείξεις αντιστασιακού ενθουσιασμού χωρίς άλλο στρατιωτικό αποτέλεσμα, προσπάθησε να συντονίσει τις ενέργειες του με το Γενικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής (Γ.Σ.Μ.Α), παρόλη τη βρετανική πρόθεση να τον ποδηγετήσει. Αυτός ήταν και ένας από τους καθοριστικούς λόγους που υπέγραψε συμφωνίες υπέρ του Κοινού Γενικού Στρατηγείου Ανταρτών στα μέσα του 1943 και αποδέχτηκε τον έλεγχο που του ασκούσαν οι Βρετανοί σύνδεσμοι στα Αρχηγεία του ΕΛΑΣ.

Ο ίδιος ο στρατιωτικός ηγέτης του ΕΛΑΣ Στ. Σαράφης έφτασε μέχρι του σημείου να ζητά έγγραφες διαβεβαιώσεις ότι οι όποιες επιχειρήσεις διατάσσονταν γίνονταν ύστερα από εντολή του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής48 ενώ το ΕΑΜ διατυμπάνιζε μηνύματα Βρετανών υψηλόβαθμων αξιωματικών, όπως αυτό του Μ. Wilson από το Κάιρο, που μετά από έντονες πιέσεις προς τον επικεφαλής των Βρετανών αξιωματικών συνδέσμων στην Ελλάδα E. Myers, είχε δηλώσει τη συμπάθειά του για το γεγονός ότι άμαχος πληθυσμός είχε υποφέρει πολλά επειδή οι ανταρτικές οργανώσεις είχαν αναπτύξει δράση.49

Πέρα, όμως, από αυτό, επινόησε μια σειρά πρακτικών ώστε να περιορίσει την έκταση του προβλήματος. Για παράδειγμα, στις 13 Ιουλίου 1943 ο ΕΛΑΣ τουφέκισε 78 Γερμανούς που είχαν συλληφθεί ως αιχμάλωτοι στα Χάσια, σε αντίποινα για τα αντίποινα των Γερμανών ώστε να εξαναγκαστούν, χωρίς επιτυχία, οι Γερμανοί να αποδεχθούν τις διεθνείς συμβάσεις. Επιπλέον, το ΓΣ του ΕΛΑΣ είχε δώσει εντολή οι επιχειρήσεις κατά των γερμανικών δυνάμεων ιδίως στα 1943, σε αρκετές περιπτώσεις να εστιάζουν στα ξένα στρατεύματα που χρησιμοποιούσε η Βέρμαχτ (Ρουμάνους, Ιταλούς, Βούλγαρους) και όχι σε καθεαυτό Γερμανούς στρατιώτες,50 καθώς επίσης οι αιφνιδιαστικές επιχειρήσεις και τα σαμποτάζ να γίνονται κυρίως σε περιοχές που δεν θα μπορούσαν οι Γερμανοί να εκτελέσουν αντίποινα, είτε επειδή επρόκειτο για περιοχές που είχαν καταστραφεί είτε διότι ήταν αραιοκατοικημένες. Μάλιστα, για να μην παρατηρηθεί αναρχία στην τακτική αυτή, οι επιχειρήσεις αυτές γίνονταν μόνο μετά από έγκριση του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ.51 Είναι ενδεικτικό ότι η εκτέλεση 39 ομήρων λόγω του θανάτου ενός Γερμανού αξιωματικού στη Σιάτιστα, το Μάρτιο του 1943, υποχρέωσε το ΓΣ του ΕΛΑΣ να διατάξει να αποφεύγονται τέτοιες ενέργειες στο μέλλον χωρίς ρητή εντολή.52 Κατά τον ίδιο τρόπο το ΓΣ του ΕΛΑΣ τήρησε σε κάποιο βαθμό τη σύσταση του SOE της βρετανικής υπηρεσίας που συντόνιζε τις αντιστασιακές ενέργειες στην Ελλάδα, που συνιστούσε τους τρεις πρώτους μήνες του 1944 να τηρεί παθητική στάση γιατί οι ενέργειές του είχαν ως αποτέλεσμα σκληρά αντίποινα.53 Επιπλέον, και κατηγορήθηκε για αυτό, υποχρέωνε τους αντάρτες να μην εγκαταλείπουν την οργάνωση και μάλιστα επί ποινής θανάτου, για να περιστείλει τις προδοσίες. Να σημειωθεί ότι αυτό αποδείχθηκε καθοριστικός όρος για να αποφεύγονται τα αντίποινα ώστε ακόμα και οι εθνικιστικές οργανώσεις αναγκάστηκαν να το υιοθετήσουν.54

Πέρα όμως από αυτά ο ΕΛΑΣ πήρε μια σειρά μέτρα για να περιορίσει το πρόβλημα με τους καταδότες αφού οι Γερμανοί εκτελούσαν με τη μορφή αντιποίνων δεκάδες μέλη των οικογενειών των μελών των οργανώσεων που είχαν διαπράξει κάποια αντιστασιακή ενέργεια. Για παράδειγμα εκτέλεσαν 227 άτομα στην Καλαμάτα ως αντίποινα για το φόνο 18 Γερμανών στον Άγιο Φλώρο Μεσσηνίας, με τη συντριπτική πλειοψηφία των εκτελεσθέντων να προέρχεται από το ΕΑΜ55 Ένα από τα μέτρα ήταν η δημιουργία της ΟΠΛΑ (Ομάδες Περιφρούρησης Λαϊκών Αγωνιστών), μια οργάνωση με αρμοδιότητα αντίστοιχη των μυστικών υπηρεσιών και διακηρυγμένο στόχο την αντιμετώπιση του προβλήματος από τη δράση προδοτών και παρακρατικών. Η οργάνωση αναπτύχθηκε κυρίως στην Πελοπόννησο όπου το πρόβλημα ήταν πιο έντονο.

Δεδομένου, όμως, ότι ήταν δύσκολο να διαχωριστούν οι προδότες από τους απλούς πολιτικούς αντιπάλους και έλειπαν οι υποδομές για το πώς θα αποφεύγονταν υπερβάσεις, η ΟΠΛΑ καταγγέλθηκε από την κυβέρνηση Τσουδερού το Φεβρουάριο του 1944 ως βασικός μηχανισμός διεξαγωγής εμφυλίου πολέμου, κατηγορία για την οποία το ΕΑΜ ζήτησε την ανασκευή της.56 Σε αρκετές περιπτώσεις οι υπερβάσεις οφείλονταν στην οργή που γεννούσαν στους καπετάνιους του ΕΛΑΣ οργανώσεις του τύπου του Εθνικού Αγροτικού Συνδέσμου Αντικομμουνιστικής Δράσεως (ΕΑΣΑΔ) στο Βόλο, οι οποίοι κατά τις βρετανικές πληροφορίες είχαν συγκροτήσει λίστες με κομμουνιστές στις πόλεις και δολοφονήσει 50 περίπου άτομα.57Η ΟΠΛΑ ανέπτυξε δράση στην Αθήνα κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών, συγκεντρώνοντας τα πυρά όλων των αντιπάλων του ΚΚΕ Προς το τέλος της Κατοχής ιδρύθηκε η Εθνική Πολιτοφυλακή (Ε.Π) με σκοπό τη διατήρηση της τάξης στις απελευθερωμένες περιοχές.

Την κατάσταση επιβάρυνε η συγκρότηση των Ταγμάτων .Ασφαλείας το φθινόπωρο του 1943 όπου πλήθαινε συνεχώς ο αριθμός εκείνων που διενεργούσαν κατασκοπία για τους Γερμανούς αφού αυτό παρουσιαζόταν πλέον όχι ως προδοσία αλλά ως αντικομμουνιστική δράση. Ο Στ. Σαράφης είχε στείλει διαταγή (αρ. 135) στις μονάδες του ΕΛΑΣ να ιδρύσουν κατά τόπους Φρουραρχεία ώστε να ασκούν έλεγχο σε κάθε άτομο που διέρχεται από την περιοχή ευθύνης του Φρουραρχείου. Κάθε ύποπτος θα οδηγούνταν με συνοδεία στην πληρέστερη έδρα μονάδος αλλά (προφανώς για να αντιμετωπιστούν οι υπερβάσεις) από Σύνταγμα και άνω. Τα φρουραρχεία θα εξέδιδαν πιστοποιητικά σε ντόπιους, άδειες κυκλοφορίας και μονάδες θα έδιναν ιδιαίτερη προσοχή στην ύπαρξη πομπών.58 Με διαταγή του ΓΣ τα Τ.Α αναγορεύονταν σε υπ.αριθμ. 1 κίνδυνο, μεγαλύτερο και από τους Γερμανούς και διατασσόταν αγώνας χωρίς οίκτο.59 Το ΕΑΜ απαίτησε από την κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής να αποκηρύξει ρητά όσους πρόδιναν για οποιοδήποτε λόγο, πράγμα που τελικά έγινε από την κυβέρνηση Παπανδρέου το Μάιο του 1944, παράλληλα, όμως με την παύση της «τρομοκρατίας του ΕΛΑΣ.» που συνήθως αφορούσε την τιμωρία των προδοτών60

Το πρόβλημα της Επιμελητείας

Ένα δεύτερο ζήτημα που καθιστούσε δύσκολη τη σχέση του ΕΛΑΣ με τους τοπικούς πληθυσμούς, ήταν το πρόβλημα της συντήρησης των ανταρτών, η στρατιωτική δηλαδή επιμελητεία του ΕΛΑΣ. Η επίλυσή του, που ήταν κεφαλαιώδες ζήτημα στο μέτρο που ο ΕΛΑΣ αυξανόταν με γεωμετρική πρόοδο και ήταν προφανές ότι αργά ή γρήγορα θα επιβαρύνονταν και οι τοπικοί πληθυσμοί. Σε συνθήκες, μάλιστα, γενικευμένης ανέχειας ήταν πιθανό ότι θα αποτελούσε πηγή δυσαρέσκειας. Ήταν επομένως αναγκαία μια εκτεταμένη ιδεολογική προετοιμασία των απλών ανθρώπων και μέχρι να εμπεδωθεί το κατάλληλο κλίμα, συστηματική προσπάθεια να αποφευχθούν οι εντάσεις, που θα προέκυπταν ως απόρροια της δυσκαμψίας του συστήματος κατανομής των βαρών.

Η μια λίρα που είχε συμφωνήσει ο ΕΛΑΣ με το ΓΣΜΑ να δίνεται σε κάθε αντάρτη ώστε να αγοράζει τα τρόφιμά του και τα μέσα συντήρησης, δε μπορούσε να εξασφαλιστελι όταν ο ΕΛΑΣ έφτασε τους 20000 άντρες. Ακόμα και για τα μεταφορικά ζώα που χρησιμοποιούσε ο ΕΛΑΣ κατέβαλε αμοιβή για κάθε ζώο ξεχωριστά και μάλιστα ορίστηκε επακριβώς η αμοιβή του αγωγιάτη.61 Να σημειωθεί ότι τις λίρες αυτές τις διέθετε το ΓΣ του ΕΛΑΣ και δεν δίνονταν σε κάθε αντάρτη ξεχωριστά για να αποφευχθεί αναρχία στην αγορά προϊόντων όπως και φαινόμενα να καταστεί ο προσπορισμός της λίρας κίνητρο συμμετοχής στην αντίσταση. Άλλωστε, για να μην δημιουργηθεί μια αγορά με τις λίρες που θα επιβάρυνε τον πληθωρισμό, το καλοκαίρι του 1943 το Κοινό Αρχηγείο Ανταρτών απαγόρευσε τις χωρίς έλεγχο αγορές τροφίμων και ορίστηκαν συγκεκριμένες τιμές. Με άλλες αποφάσεις, τον Αύγουστο και το Σεπτέμβριο του 1943, καθορίστηκε το ύψος της υποχρεωτικής εισφοράς των πληθυσμών και ο τρόπος διάθεσής της στους αντάρτες, όπως και το παρακράτημα στα εξαγόμενα είδη εμπορίου στην κατεχόμενη Ελλάδα σύμφωνα με την πρακτική της επιμελητείας του ΕΛΑΣ.

Στο βαθμό που οι Βρετανοί από το φθινόπωρο του 1943 περιόρισαν στο έπακρο τις προμήθειες του ΕΛΑΣ για να τον εξαναγκάσουν να δεχθεί τις επιλογές τους, (λόγω της απαγόρευσης του Τσώρτσιλ από το Νοέμβριο του 1943 έως το Φεβρουάριο του 1944 στάλθηκαν μόνο 34 τόνοι τροφίμων και ρουχισμού και 927 λίρες, όταν η ΕΚΚΑ που δεν είχε πλέον των 500 ανδρών στο διάστημα αυτό θα λάβει 3.600 λίρες ενώ ο ΕΔΕΣ 18.000 λίρες62), ήταν υποχρεωμένος να επιλύσει το πρόβλημα εκ των ενόντων, ιδίως επειδή οι αντάρτες σε μεγάλο βαθμό λιμοκτονούσαν και πολεμούσαν στη Μακεδονία χωρίς καν άρβυλα. 63 Με δεδομένο ότι οι ανάγκες έφτασαν στις αρχές του 1944 σε επίπεδα γενικής ημερήσιας κατανάλωσης πάνω από 50.000 οκάδες σε τρόφιμα και μόνο για να συγκεντρωθούν και να μεταφερθούν αυτά απαιτούνταν πάνω από 15.000 άνθρωποι και 2.000 ζώα, ο ΕΛΑΣ υποχρεώθηκε να στηριχθεί σε καθοριστικό βαθμό σε τρόπους προσπορισμού των υλικών συντήρησης μέσω της ριψοκίνδυνης απόσπασης αποθεμάτων αγαθών από τις αρχές Κατοχής, την κατάσχεση της «δεκάτης» που είχαν αποσπάσει οι Γερμανοί και συγκεντρώσει σε αποθήκες του δημοσίου αλλά και την περιστολή της μαύρης αγοράς. Επιπλέον, η Επιμελητεία του ΕΛΑΣ προχωρούσε σε εράνους, λαχειοφόρες αγορές, είχε στήσει δίκτυο φιλανθρωπίας (ιδίως για τις οικογένειες των θυμάτων του κατακτητή), αλλά και σε οικογενειακές και λαϊκές συνεστιάσεις στις οποίες είχαν στηθεί ταμεία. Όλα τα χρήματα που εξασφαλίζονταν πήγαιναν στην υπηρεσία με τίτλο η «Φανέλα του Αντάρτη» για την Αθήνα και στην «Επιτροπή Προστασίας Ανταρτών» για την ύπαιθρο. Αργότερα και οι δύο αυτές οργανώσεις απορροφήθηκαν από την Επιμελητεία του Αντάρτη. Σημαντικό ρόλο έπαιζε και το παρακράτημα στα γαλακτερά, τα αυγά και τα πουλερικά που θα διέθετε ο παραγωγός έξω από την ελεύθερη Ελλάδα (προκειμένου να περιοριστεί και η μαύρη αγορά). Για όσους αρνούνταν να αποδώσουν το παρακράτημα αυτό οι κυρώσεις ήταν κατάσχεση όλης της εμπορεύσιμης ποσότητας ή του μεταφορικού μέσου και η παραπομπή σε στρατοδικείο.64

Από το Νοέμβριο του 1943 με την υπ. αριθμ. 1222/43 Διαταγή το Γ. Σ καθόρισε ότι η εισφορά δεν θα ξεπερνούσε για κανένα είδος το 10% και το παρακράτημα το 20% ενώ ορίστηκε κατώτατο αφορολόγητο όριο με κοινωνικά κριτήρια. Σε όλες τις περιπτώσεις δίνονταν βεβαιώσεις και αποδείξεις με τριπλότυπα ενώ τηρούνταν λεπτομερές βιβλίο υλικών και ταμείου.65 Να σημειωθεί ότι οριζόταν η εισφορά ανάλογα με την παραγωγή (για 101-500 οκάδες βαμβάκι θα δινόταν το 5%, για 1001 και πάνω το 10%, ενώ για μέχρι 60 σφάγια το 5% και πάνω από 250 το 10%). Δεδομένου ότι σε κάποιες περιπτώσεις ο περίπλοκος αυτός μηχανισμός εσκεμμένα ή μη δεν λειτουργούσε εντείνονταν και οι κατηγορίες για ανισοκατανομή των βαρών και απαιτήσεις σε τροφή και ζώα χωρίς πληρωμή.66

Για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα ο ΕΛΑΣ αποφάσισε να εκποιεί μέρος των εφοδίων του και η ΠΕΕΑ εξέδωσε χρεωστικά ομόλογα. Παράλληλα, αναδιοργάνωσε και επέκτεινε το δίκτυο Επιμελητείας και δημιούργησε αντίστοιχες Διευθύνσεις σε κάθε μεγάλη μονάδα ενώ εξέδωσε και κανονισμό για τους όρους των προμηθειών και τη σύνθεση των συσσιτίων. Στις 9 Μαρτίου 1944 η Επιμελητεία του Αντάρτη υπήχθη στο ΓΣ του ΕΛΑΣ ως υπηρεσία του και ορίστηκε ότι θα έσπερνε ακόμη και τα άσπαρτα χωράφια. Επιπλέον επιχειρήθηκε να αντιμετωπιστούν οι ανάγκες μέσω των εφοδιοπομπών με καϊκια του ΕΛΑΝ που μετακινούνταν από το Βόλο στον Κόλπο της Σμύρνης στην Τουρκία και αγόραζαν από κει εφόδια σε χαμηλές τιμές. Από το Πήλιο εφοδιοπομπές 100, 200 και 300 ζώων περνώντας μες από τις εχθρικές γραμμές μετέφεραν τα εφόδια στην ελεύθερη Ελλάδα. Ωστόσο οι ελλείψεις ήταν έτσι ή αλλιώς πολύ μεγάλες.67

Στην πραγματικότητα το πρόβλημα της Επιμελητείας δεν λύθηκε ποτέ αλλά δημιουργήθηκαν όροι ώστε να μην δυσαρεστηθούν έντονα οι τοπικοί πληθυσμοί. Βέβαια, οι αντάρτες υποσιτίζονταν και μάλιστα η Διεύθυνσις Υγειονομικού είχε διαπιστώσει εκτεταμένα φαινόμενα φυματίωσης στις τάξεις του ΕΛΑΣ λόγω κακής διατροφής. Να σημειωθεί ότι με βάσει τις συμφωνίες με τους Βρετανούς στα μέσα του 1943 έπρεπε να δοθούν στον ΕΛΑΣ για 33.854 άντρες και 2187 άλογα (θα κατανέμονταν και μια λίρα σε κάθε άλογο) από 1 Ιουλίου 1943 έως 31 Ιουλίου 1944 468533 λίρες και δόθηκαν μόνο 134.747.68 Είναι χαρακτηριστικό ότι οι ίδιοι οι Βρετανοί που δεν καταλάβαιναν πως συντηρούνταν ο ΕΛΑΣ αναζητούσαν τους χρηματοδότες του σε βιομηχάνους των Αθηνών που συνεργάζονταν με τους Γερμανούς!!69

Η ανάπτυξη του ΕΛΑΣ

Στην ουσία από τα μέσα του 1943 ο ΕΛΑΣ εξελίχθηκε σε κανονικό στρατό με μια πραγματική στρατιωτική δομή. Αποτελούνταν από το Γενικό Στρατηγείο που είχε ένα μικρό επιτελείο με 5 αξιωματικούς και τρεις διοικητές, δηλαδή ένα στρατιωτικό Αρχηγό, ένα καπετάνιο και ένα εκπρόσωπο του ΕΑΜ. Σε αυτό υπάγονταν τα ανταρτοδικεία συγκροτούμενα από τα Αρχηγεία και Υπαρχηγεία.

Την δύναμη του ΕΛΑΣ αποτελούσαν στα 1943 :

  1. Το Στρατηγείο Μακεδονίας με τα Αρχηγεία των Πιερίων, Πάικου, Βέρμιου, Σνιάτσικου, Μπουρίνου, Βαρνούντος και Βοίου, υποδιαιρούμενα σε υπαρχηγεία. Η συνολική δύναμη ήταν 4500 περίπου άνδρες.

  2. Το Στρατηγείο Θεσσαλίας με τα αρχηγεία Ολύμπου, Δυτ. Θεσσαλίας, Χασίων, Ανατολικής Θεσσαλίας Συνολική δύναμη 4000.

  3. Το Γενικό Αρχηγείο Ηπείρου με αρχηγεία Μετσόβου, Δρίσκου, Τζουμέρκων, Καλαμά, Σουλίου. Δύναμη 500.

  4. Το Γενικό Αρχηγείο Ρούμελης με τα αρχηγεία ανατ. Στερεάς, Δυτ. Στερεάς και Αττικοβοιωτίας. Δύναμη 3000.

  5. Το Γενικό Αρχηγείο Πελοποννήσου και ο ΕΛΑΣ Αθήνας υπό τις διαταγές της ΚΕ του ΕΛΑΣ

  6. Ο Εφεδρικός ΕΛΑΣ που υπαγόταν στις πολιτικές οργανώσεις του ΕΑΜ

Στα τέλη Ιουλίου 1943 δημιουργήθηκε το Ανώτατο Στρατιωτικό Συμβούλιο στο οποίο πήραν μέρος η Διοίκηση του ΓΣ του ΕΛΑΣ (Σαράφης, Σαμαρινιώτης Βελουχιώτης), ο Επιτελάρχης του ΓΣ συνταγματάρχης Δ. Πετρουλάκης, ο στρατιωτικός αρχηγός Μακεδονίας συνταγματάρχης Β. Τζιότζιος, ο στρατιωτικός Αρχηγός Θεσσαλίας συνταγματάρχης Δ. Φλούλης, ο στρατιωτικός αρχηγός Ηπείρου συνταγματάρχης Παν. Νάσης και ο στρατιωτικός Αρχηγός Ρούμελης συνταγματάρχης Ι. Παπαθανασίου. Εκεί αποφασίστηκε ο ΕΛΑΣ να οργανωθεί κατά το σύστημα του τακτικού στρατού και τα στρατηγεία και γενικά αρχηγεία να μετονομαστούν μεραρχίες με τα ονόματα που είχαν οι μεραρχίες του ελληνικού στρατού σε κάθε περιοχή. Τα Αρχηγεία θα ονομάζονταν Συντάγματα, τα υπαρχηγεία Τάγματα και θα κατέληγαν σε λόχους, διμοιρίες και ομάδες μάχης. Η διοίκηση σε όλη την κλίμακα της ιεραρχίας θα αποτελούνταν από 3 (στρατιωτικό διοικητή, καπετάνιο, εκπρόσωπο του ΕΑΜ. Η ομάδα μάχης θα αποτελούνταν από 15 άνδρες.

Έτσι, το στρατηγείο Μακεδονίας μετονομάστηκε το Σεπτέμβριο του 1943 σε

  1. ΙΧ Μεραρχία Δυτικής Μακεδονίας με το 27ο Σύνταγμα Κοζάνης, το 28 της Φλώρινας και το 53 των Γρεβενών

  2. Χ μεραρχία Κεντρικής Μακεδονίας με το 16ο Σύνταγμα Βέρροιας, 30ο Γιαννιτσών, το 50ο Κατερίνης.

Το Στρατηγείο Θεσσαλίας σε

    • Ι Μεραρχία Θεσσαλίας με το 4ο Λαρίσης, το 5ο Τρικάλων, το 38ο Ευζώνων Καρδίτσας.

    • Αργότερα συγκροτήθηκε η ΧVΙ μεραρχία Ανατ. Θεσσαλίας με το 51, 52 και 54 Σύνταγμα

Το Γενικό Αρχηγείο Ηπείρου σε

    • VΙΙΙ Μεραρχία Ηπείρου με συντάγματα το 85ο Ιωαννίνων, το 15ο καλαμά, το 24 Πρέβεζας, το 3/40ο Ευζώνων Άρτας.

Το Γενικό Στρατηγείο Στερεάς Ελλάδας σε

    • ΧΙΙΙ μεραρχίας Στερεάς Ελλάδας με συντάγματα το 34ο Αττικοβοιωτίας, το 36ο Λοκρίδας-Παρνασσίδας, το 2/39ο Ευζώνων Δυτικής Στερεάς και 5/42 Ευζώνων Φθιώτιδας.

    • Λίγο αργότερα (Σεπτέμβριος του 1943) συγκροτήθηκε η V ταξιαρχία Αττικοβοιωτίας που περιελάμβανε το 34 σύνταγμα, το 5ο Ανεξάρτητο Τάγμα Παρνασσίδας και το 7ο ανεξάρτητο Τάγμα Ευβοίας.

Στην Πελοπόννησο υπήρχε η ΙΙΙ Μεραρχία

Στην Αττική είχε συγκροτηθεί το Ά Σώμα Στρατού (Αθηνών).

Αργότερα συγκροτήθηκε το 3/7 Σύνταγμα Ιππικού με δύναμη 700 άντρες και περίπου 500 άλογα

Συνολικά σύμφωνα και με τα βρετανικά στοιχεία το καλοκαίρι του 1943 οι αντάρτες του ΕΛΑΣ είχαν φτάσει τους 25.000 από 15000 που ήταν το Μάρτιο της ίδιας χρονιάς.70.

Ο ΕΛΑΣ διέθετε οργανωμένη Υγειονομική Υπηρεσία που υπέβαλε σε τακτά διαστήματα Εκθέσεις, όπως και Στρατιωτική Επιμελητεία. Ιδίως στα 1944 ο ΕΛΑς απέκτησε την οργάνωση ενός απόλυτα οργανωμένου στρατού αφού οι Μεραρχίες διέθεταν από κτηνιάτρους μέχρι σιδηρουργούς, ξυλουργούς, οξυγονοκολλητές, σαγματοποιούς κλπ.71 Εκτός από τον ΕΛΑΣ, δημιουργήθηκε και το ανταρτικό ναυτικό, το ΕΛΑΝ που ανέπτυξε κυρίως δράση στον Κορινθιακό και τον Ευβοϊκό Κόλπο. Κυρίως αποτελούνταν από εξοπλισμένα καίκια και μικρά αποβατικά που είχαν αποσπαστεί από τους Γερμανούς. Όταν συγκροτήθηκε η ΠΕΕΑ συστήθηκε Ναυτική Υπηρεσία στο πλαίσιο της Γραμματείας Στρατιωτικών στην οποία υπήχθη ο ΕΛΑΝ. 72

Μετά την ίδρυση της ΠΕΕΑ η ΚΕ του ΕΛΑΣ αυτοδιαλύθηκε και ο ΕΛΑΣ διοικούνταν πλέον από την ΠΕΕΑ, στη Γραμματεία Στρατιωτικών με επικεφαλής τον Εμ. Μάντακα.73 Η διοίκηση έμενε πλέον σε δύο μέλη (στρατιωτικό αρχηγό και καπετάνιο). Η Γραμματεία Στρατιωτικών είχε πλέον την ευθύνη και για επιμελητεία του αντάρτη, καθώς εκτιμήθηκε ότι ήταν πλέον δύσκολο το ΓΣ να έχει υπό την εξουσία του τόσες διοικήσεις και ότι έπρεπε να περιοριστεί ο αριθμός των διοικήσεων. Τελικά η ΠΕΕΑ ενέκρινε τη συγκρότηση ομάδας μεραρχιών Μακεδονίας,(ΟΜΜ), σύμπτυξη της ΧVI Μεραρχίας σε Ταξιαρχία και υπαγωγή της στη ΧΙΙΙ μεραρχία, το σχηματισμό 2 ταξιαρχιών στη VIII μεραρχία (15 και 85 Συντάγματα Πεζικού στην 1η ταξιαρχία και 2/39 και 24 συντάγματα στη VII ταξιαρχία. Στα τέλη Αυγούστου 1943 συγκροτήθηκε η Ομάδα Μεραρχιών Στερεάς αποτελούμενη από τη ΙΙ Μεραρχία που δημιουργήθηκε από τη V Ταξιαρχία, το 34ο Σύνταγμα, το ΙΙο και το VIIο Σύνταγμα, με διοικητή τον υποστράτηγο Κ. Τσαμάκο.74

Συνολικά ο τακτικός ΕΛΑΣ κατά την απελευθέρωση διέθετε:

  • Ένα Σώμα Στρατού στην Αθήνα-Πειραιά με 6 Συντάγματα με 11000 άντρες.

  • Μια Ομάδα Μεραρχιών στην Στερεά Ελλάδα με 2 Μεραρχίες και 6 Συντάγματα 11.500

  • Μια Ομάδα μεραρχιών στην Μακεδονία με 4 Μεραρχίες και 13 Συντάγματα 25.000 άντρες.

  • Μια Μεραρχία στην Πελοπόννησο με 5 Συντάγματα 11.000 άντρες

  • Μια Μεραρχία στη Θεσσαλία με 4 Συντάγματα με 9000 άντρες.

  • Μια Μεραρχία στην Ήπειρο με 6 Συντάγματα και 5000 άντρες

  • Μια μεραρχία στην Κρήτη με 3 Συντάγματα και 4000 άντρες.

  • Μια Ταξιαρχία Ιππικού με 2 Συντάγματα με 1000 άντρες

  • Την Ταξιαρχία Αρχιπελάγους, με ένα Σύνταγμα στη Μυτιλήνη και ένα Σύνταγμα στη Σάμο με 3000 άντρες

  • Ένα Τάγμα Φρουράς του Γενικού Στρατηγείου με 500 άντρες

Ο Εφεδρικός ΕΛΑΣ διέθετε 30.000 άντρες 75

Η πολεμική τακτική του ΕΛΑΣ

Καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη του ΕΛΑΣ έπαιξε και η αντιστασιακή του τακτική που ελαχιστοποιούσε τις απώλειες, προξενούσε σημαντικά πλήγματα και εξασφάλιζε πολεμικά μέσα για την αναπαραγωγή του αγώνα. Ο ΕΛΑΣ στο διάστημα πριν αποκτήσει βαρύ οπλισμό μέσω των Ιταλών ακολουθούσε την εξής τακτική όταν οι Γερμανοί προχωρούσαν σε εκκαθαριστικές επιχειρήσεις: συμπτυσσόταν σε απομακρυσμένες περιοχές, διέσπειρε τα εφόδιά του σε πολλά αφανή σημεία, και κτυπούσε επιλεκτικά, διενεργώντας συστηματικά αντεπιθέσεις στα νώτα των Γερμανών. Την τακτική αυτή είχε διατάξει ο Σαράφης, αφού, παρά τις κατηγορίες των αντιπάλων του για εγκατάλειψη θέσεων, ο ΕΛΑΣ δεν είχε ούτε την απαιτούμενη οργάνωση ούτε τη δύναμη ή τον οπλισμό για να διεξαγάγει αμυντικό αγώνα επί σταθερών μετώπων. Η τακτική των μετώπων στατικής άμυνας ήταν πέρα από τις ικανότητες του ΕΛΑΣ έναντι των Γερμανών. Μάλιστα, ο τρόπος αυτός μάχης ήταν πολύ αποτελεσματικός, επειδή οι Γερμανοί αναγκάζονταν να διεισδύσουν σε μεγάλο βάθος σε δύσβατες περιοχές, αδιαφορώντας για τα πλευρά τους. Εξαιτίας της τακτικής αυτής η Χ Μεραρχία πέτυχε να υποχρεώσει τους Γερμανούς να εγκαταλείψουν την Πίνδο. Για την άμυνα των χωριών θα δρούσε ο εφεδρικός ΕΛΑΣ που δεν διέθετε την ανάλογη οργάνωση για να αντιπαρατεθεί με τους Γερμανούς.76 Από τη στιγμή που περιήλθε στα χέρια του ΕΛΑΣ ο οπλισμός των Ιταλών, ο ΕΛΑΣ μπορούσε να επιτίθεται και μετωπικά για αυτό ανασύνταξε τα σώματά του και στα τέλη του πολέμου ο αρχιστράτηγος Scobie είχε την ευχέρεια να διατάσσει και συγκρούσεις με τους αποχωρούντες Γερμανούς κατά μέτωπο.77

Η τακτική αυτή είχε αποφέρει μέχρι το καλοκαίρι του 1943 εκατοντάδες επιθέσεις, εκπληρώνοντας τις υποχρεώσεις του σχεδίου Husky-Animal που είχαν εφαρμόσει οι Γερμανοί με στόχο να παραπλανηθούν οι Γερμανοί, νομίζοντας ότι η συμμαχική εισβολή θα γίνει στα Βαλκάνια και όχι στη Σικελία, όπως είχε αποφασιστεί στην Καζαμπλάνκα, τον Ιανουάριο του 1943. Η δράση του ΕΛΑΣ είχε προκαλέσει στον εχθρό κατά τα στοιχεία που μετέδιδαν Βρετανοί σύνδεσμοι 1197 νεκρούς και 310 τραυματίες ενώ είχαν συλληφθεί 1358 άτομα.78 Κυρίως, όμως, δικαιολόγησαν το σχέδιο παραπλάνησης, υποχρεώνοντας τους Γερμανούς να οχυρώνουν την Πελοπόννησο και να μεταφέρουν την 1η τεθωρακισμένη Μεραρχία της Βέρμαχτ από τη Γαλλία στην Ελλάδα, αδυνατίζοντας το πραγματικό μέτωπο που ήταν η Σικελία. Ο ΕΛΑΣ ιδίως την περίοδο 21 Ιουνίου έως 14 Ιουλίου 1943 που διατάχθηκε από τους Βρετανούς κατέστρεψε δεκάδες σιδηροδρομικές γραμμές και οδικές αρτηρίες, με άξονα τη γραμμή που διέσχιζε την κοιλάδα των Τεμπών, διακόπτοντας για εβδομάδες την επικοινωνία μεταξύ Βορείου και νοτίου Ελλάδας. Μάλιστα με τη συνδρομή και μικρών μονάδων του ΕΔΕΣ προέβησαν σε εκτεταμένες δολιοφθορές στους οδικούς άξονες που συνέδεαν την Ήπειρο με την Κεντρική Ελλάδα και την Αιτωλοακαρνανία με την Αθήνα. Το αποτέλεσμα ήταν να στραφούν οι Γερμανοί προς την προστασία της Ελλάδας και να αυξήσουν τον αριθμό των Μεραρχιών που βρίσκονταν στην Ελλάδα από μια σε οκτώ.79

Ο ρόλος της εργατικής τάξης και των οργανώσεων πόλης

Καθοριστικός για την ανάπτυξη του ΕΑΜ και τους ΕΛΑΣ ήταν η δραστηριοποίησή του στις πόλεις, συνδεδεμένη με την επιτακτική απαίτηση να υπάρξει ένα πλαίσιο πολιτικής εκπροσώπησης σε άμεσες συλλογικές ανάγκες. Το οξύ, ιδίως, επισιτιστικό πρόβλημα που προκάλεσε η κατοχή υποχρέωνε τον πληθυσμό των πόλεων να αναζητά βοήθεια στα δίκτυα αλληλεγγύης και αυτο-οργάνωσης που παρείχε το ΕΑΜ.80

Ωστόσο η αθρόα προσχώρηση των μαζών οφειλόταν, κατά κύριο λόγο, σε ευρύτερες κοινωνικές διεργασίες που συντελέστηκαν στη Κατοχή με βάση την εργατική τάξη της χώρας, που κατέστη το κύριο πεδίο της εκμετάλλευσης και του καταναγκασμού που άσκησαν οι Κατοχικές δυνάμεις. Ο Έλληνας εργάτης έγινε η κύρια εστία αντίστασης έναντι του βασικού ενδιαφέροντος, ιδίως των Γερμανών, να ενεργοποιήσει τα μέσα παραγωγής προς δράσεις που ευνοούσαν την αναπαραγωγή της Κατοχής στην Ελλάδα. Η εντατικοποίηση της εργασίας και η αύξηση της παραγωγικότητας που επιδίωκαν οι Γερμανοί, καθιστούσε αυτομάτως τους εργατικούς αγώνες σε πατριωτικούς αγώνες.

Έτσι, οι εργάτες, αξιοποιώντας τη συνδικαλιστική τους πείρα, συγκρότησαν τα πρώτα μέτωπα και έδωσαν τις πρώτες κατευθύνσεις της εαμικής συμμαχίας.81. Δεν είναι με αυτή την έννοια τυχαίο ότι το εργατικό ΕΑΜ, το ΕΕΑΜ, ηγήθηκε και χρονικά από τις υπόλοιπες εαμικές οργανώσεις, συσπειρώνοντας ευρύτερες ομάδες του μισθωτού πληθυσμού.82 Το ειδικό βάρος αυτής της τάξης στο εσωτερικό της εαμικής συμμαχίας αποτυπώθηκε και στις μορφές αντιστασιακής δράσης του ΕΑΜ στις πόλεις (απεργίες, διαδηλώσεις, μποϋκοτάζ της παραγωγής) αλλά και αποτέλεσε άξονα της οργάνωσης των πολιτικών εξουσιών της αντίστασης στην ύπαιθρο83. Να σημειωθεί ότι οι μαζικές κινητοποιήσεις στις πόλεις, όπως για παράδειγμα οι κινητοποιήσεις του Μαρτίου του 1943 στην Αθήνα, αναφορικά με την απόφαση των δυνάμεων κατοχής να επιστρατεύσουν Έλληνες εργάτες για τα γερμανικά εργοστάσια, ήταν εκείνες που εμψύχωσαν και εμπλούτισαν την αντίσταση στην ύπαιθρο. 84 Μάλιστα, η ματαίωση της επιστράτευσης προσέδωσε στις μάζες την εμπειρία άοπλων κοινωνικών αγώνων, αναδημιούργησε τους μαζικούς συμβολισμούς και συνεισέφερε καθοριστικά στην αφύπνιση ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων.85 Ακόμα και η δημιουργία πολιτικών θεσμών στην απελευθερωμένη ορεινή Ελλάδα, όπως η Λαϊκή Δικαιοσύνη ή η Λαϊκή Αυτοδιοίκηση, αφορούσαν μορφές οργάνωσης και νέου καταμερισμού εργασίας αντίστοιχων με τις πολιτικές παραδόσεις των εργατικών συμβουλίων.86

Η διασφάλιση της κοινωνικής και πολιτικής πολυσυλλεκτικότητας

Εντούτοις, και παρά την εξ αντικειμένου ηγεμονία της εργατικής τάξης στο εσωτερικό της συμμαχίας, η πλειοψηφία του ηγετικού πυρήνα του ΚΚΕ, επέλεξε να μην προσδώσει στο ΕΑΜ το πολιτικό περιεχόμενο που αντιστοιχούσε στην ηγεμονία αυτή. Πρυτάνευσε ότι έπρεπε πάση θυσία να διαφυλαχθεί ο ευρύς κοινωνικός χαρακτήρας της συμμαχίας και να εξασφαλιστεί η μεγαλύτερη δυνατή πρόσβαση σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα και εργατικές μερίδες, που απέρριπταν ή δεν ήταν εξοικειωμένα με εργατικά κοινωνικά προγράμματα.87 Το ίδιο το Ε.ΕΑΜ, το εργατικό ΕΑΜ, υλοποίησε τη στρατηγική αυτή: δεν διαμόρφωσε ποτέ ένα συγκροτημένο πολιτικό και οικονομικό πρόγραμμα, απέφυγε την έκφραση ταξικών στόχων, ακόμη και με τη μορφή των τυπικών σοσιαλδημοκρατικών προγραμμάτων των δυτικών ευρωπαϊκών συνδικάτων. Δεν έθεσε ποτέ κανένα ζήτημα εθνικοποιήσεων, εργατικής συμμετοχής και εξουσίας.88 Όλα αυτά εκλαμβάνονταν ως διαλυτικοί παράγοντες που έπρεπε να κρατηθούν πέρα από το ΕΑΜ, ως μορφές κομμουνιστικού φανατισμού, ως εκδηλώσεις «τροτσκισμού».89

Αλλά και οι άλλες εαμικές οργανώσεις δεν απέκτησαν ποτέ αυστηρές συγκεντρωτικές αλλά αποτέλεσαν σχετικά χαλαρά οργανωτικά σχήματα, αφού και οι συνθήκες του αγώνα προϋπέθεταν ευελιξία και σε ορισμένες περιπτώσεις αυτονομία στη λήψη των αποφάσεων. 90 Ακόμα και το ΕΕΑΜ, έγινε «μετώπο βάσης», μια μαζική οργάνωση με αθρόες προσχωρήσεις. 91 Η ίδια η «Κομμουνιστική Επιθεώρηση» μεμφόταν όλους όσοι καθυστερούσαν να εντάξουν και το 100% των εργαζομένων στις εαμικές οργανώσεις.92. Οι κομμουνιστές παραχωρούσαν τη θέση τους στους συμμάχους στα αντιπροσωπευτικά όργανα των εργατικών οργανώσεων ώστε να υπάρξει ίσος αριθμός αντιπροσώπων, ανεξαρτήτως των μελών της κάθε παράταξης ενώ οι Επιτροπές Πόλεων του ΕΑΜ διατηρούσαν σημαντικό ποσοστό αυτονομίας ακόμα και από την ΚΕ του ΕΑΜ και εκλέγονταν με αντιπροσωπευτικές διαδικασίες 93 Όταν μια από τις βασικές παρατάξεις ή κόμματα του ΕΑΜ δεν είχε επαρκή αριθμό στελεχών, μόνο τότε άλλη παράταξη, συμπλήρωνε τον αριθμό, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η πραγματική δυναμική της κάθε παράταξης. 94

Κάθε απόφαση προϋπέθετε ευρεία αποδοχή και μάλιστα το ίδιο το ΚΚΕ κατέβαλε ιδιαίτερη προσπάθεια ώστε να μην παρατηρηθούν προστριβές μεταξύ των συνδικαλιστικών μερίδων. Όταν στελέχη του ΣΚΕ κατηγόρησαν για κηδεμονία το ΚΚΕ, η ίδια η οργάνωσή τους τούς διέγραψε με το αιτιολογικό ότι ήταν παντελώς αστήρικτες οι αιτιάσεις και ζήτησε να απολακτιστούν από το ΕΑΜ ως διασπαστές.95 Εκεί που υπήρχαν υπαρκτές διαμαρτυρίες ήταν μόνο στο γεγονός ότι το ΚΚΕ ευνοούσε θεωρητικά τις εργοστασιακές επιτροπές έναντι των μικρότερων συνδικαλιστικών κλάδων στις οποίες δεν είχε παρά ελάχιστη απήχηση.96 Καμία, ωστόσο, απόφαση του ΕΕΑΜ δεν αναγνώριζε στο ΚΚΕ το δικαίωμα να εκπροσωπεί μονοδιάστατα την εργατική τάξη Πάντως σε ευρύτερους πολιτικούς σχηματισμούς όπως η ΠΕΕΑ το 1/5 μόνο των στελεχών της με βάση υπολογισμούς των ίδιων των αντιπάλων του ήταν κομμουνιστές.97 Εξ αντικειμένου, οι ετερόκλητες πολιτικές δυνάμεις και μορφώματα που είχαν ενταχθεί στο ΕΑΜ και διευρύνονταν συνέχεια υποχρέωναν σε άμβλυνση του κοινωνικού του προγράμματος καθώς και τη διαιώνιση ενός κλίματος ασάφειας ως προς τους αιχμηρότερους πολιτικούς του προσανατολισμούς.98

Ωστόσο, ο στόχος της κοινωνικής πολυσυλλεκτικότητας προϋπέθετε συνθέσεις εξαιρετικά δύσκολες. Ειδικότερα στη φάση της μεγάλης ανάπτυξής του το ΕΑΜ –μετά τα μέσα του 1943- η κοινωνική του βάση αποτελούνταν από μια ευρύτητα κοινωνικών δυνάμεων που προσιδίαζε στα παραδοσιακά πολυσυλλεκτικά αστικά κόμματα: εργατικά και μισθωτά στρώματα του πληθυσμοί, αγρότες, μικροαστικές κατηγορίες με μικρή παραγωγική ιδιοκτησία, 99 πληθυσμούς που ζούσαν στις παρυφές των πόλεων και είχαν συγκροτηθεί από πρόσφυγες της μικρασιατικής καταστροφής, ενδιάμεσα κοινωνικά σύνολα (διανοούμενοι), μεσοαστικά στρώματα που έχαναν τις βάσεις προσπορισμού των αναγκαίων προς το ζην και διατηρούσαν απλά ορισμένες αναξιοποίητες ακίνητες περιουσίες 100και διαταξικές ομάδες (νέοι, γυναίκες) κλπ.101.

Να σημειωθεί ότι το ΕΑΜ επιδίωξε να αποκτήσει προσβάσεις μέχρι και σε μερίδες του ελληνικού κεφαλαίου με προϊστορία αντιπαλότητας με το ξένο παράγοντα και με δική τους παραγωγική βάση. Οι μερίδες αυτές, ιδίως μικροί και μεσαίοι κεφαλαιούχοι, αντιμετώπιζαν έντονα το πρόβλημα της αρπαγής των περιουσιών τους και επιζητούσαν την πλαισίωση του ΕΑΜ, έναντι δυνάμεων, όπως οι κερδοσκόποι και οι μαυραγορίτες, στις ιδιοκτησίες των οποίων περνούσαν τεράστιες περιουσίες.102

Οι σχέσεις με τις υπόλοιπες πολιτικές δυνάμεις

Η δυναμική του πολυσυλλεκτικού χώρου προϋπέθετε πριν από όλα να διασφαλιστεί να λειτουργήσουν πολιτικά οι κοινωνικοί συμβιβασμοί που επιχειρήθηκαν στο εσωτερικό του και οι λεπτές ισορροπίες που είχαν προκύψει. Μόνο στη βάση συγκρότησης ενός πολιτικού προγράμματος που θα εξασφάλιζε τις πλέον ευρείες σχέσεις εκπροσώπησης και θα ελαχιστοποιούσε τις ασυμβατότητες των διαφορετικών κοινωνικών επιδιώξεων των δυνάμεων που είχαν ενταχθεί στο ΕΑΜ θα ήταν εφικτή η ισορροπία μέσα σε αυτό.

Παρότι η εντύπωση ήταν ότι η υποκατάσταση των πολιτικών συμμάχων του από το ΚΚΕ ήταν ιδιαίτερα απλή υπόθεση, στην πράξη -και με δεδομένο ότι ο στόχος περί της ευρύτερης δυνατής συμμαχίας ήταν κυρίαρχος- το ΚΚΕ ήταν εκείνο το οποίο τελικά έπρεπε να προσαρμοστεί, σε μεγάλο βαθμό στην πολιτικο-κοινωνική φυσιογνωμία των συνεταίρων του.103 Τα συνεργαζόμενα με το ΚΚΕ κόμματα, που αποτελούσαν κατά κύριο λόγο πολιτικές εκπροσωπήσεις μικροαστικών στρωμάτων με δεσπόζουσα αναφορά την κοινωνική κατηγορία των διανοουμένων, ήταν δύσκολο να λειτουργήσουν στα πλαίσια της εαμικής συμμαχίας υπό καθεστώς περιθωριοποίησης και πολιτικού αποκλεισμού, ιδίως στο μέτρο που ήταν ιδιαίτερα επιρρεπή κοινωνιολογικά στις διασπάσεις και την πρακτική των αποστασιοποιήσεων.104

Το ίδιο το ΚΚΕ κατέβαλε ασθμαίνουσες προσπάθειες να αποφύγει τέτοιες αποστασιοποιήσεις ακόμα και με τίμημα εμπλοκής σε πολιτικές περιπέτειες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η απόφαση να σταλούν στη Μέση Ανατολή στα 1943 ο Τσιριμώκος και στα 1944 ο Σβώλος. Ειδικά για τη συμφωνία του Λιβάνου στην πραγματικότητα το ΚΚΕ την αποδέχθηκε ακριβώς για να αποφύγει αποστασιοποίηση των συνεργατών του στο ΕΑΜ που απείλησαν με αποχώρηση. Η διευθέτηση όμως αυτή προκάλεσε μια διαλυτική κρίση ακόμα και στο ΚΚΕ ώστε υποχρέωσε την ηγεσία του ΚΚΕ σε αναδίπλωση και προκάλεσε έντονες φήμες για διάσπαση του ΚΚΕ.105

Αλλά εκτός από τους συνεργάτες του, το ΕΑΜ προσπάθησε να επεκτείνει τα όρια του πολυσυλλεκτικού του χαρακτήρα σε έναν εξαιρετικά ευρύ πολιτικό χώρο που περιελάμβανε όλο το πολιτικό φάσμα. Ενδεικτικό της πρόθεσης ήταν ότι επιχείρησε να περιθωριοποιήσει ακόμα και ό,τι σε επίπεδο συμβόλων θα περιόριζε αυτή την πολυσυλλεκτικότητα (πχ. όρος σοσιαλισμός απουσίαζε ακόμα και από τα ίδια τα πολιτικά κείμενα του ΚΚΕ). Ακόμα και το καταστατικό θα είχε τροποποιηθεί ώστε να διευκολυνθούν οι βασιλόφρονες να προσχωρήσουν, πράγμα που παρεμπόδισαν τα μικρότερα κόμματα του ΕΑΜ.106 Είναι χαρακτηριστικό ότι τμήμα του παραδοσιακού αντιμοναρχικού χώρου καταμαρτυρούσε στο ΕΑΜ ότι ήταν υπέρ το δέον ελαστικό έναντι του μονάρχη ενώ το ΕΑΜ μαζί με τον Κ. Τσαλδάρη, ηγέτη της μικρής φιλοβασιλικής πτέρυγας των Λαϊκών ήταν οι μόνοι πολιτικοί χώροι που δεν υπέγραψαν στα τέλη Μαρτίου 1943, το πρωτόκολλο όλων των πολιτικών δυνάμεων, ακόμη και της μεγάλης πτέρυγας των Λαϊκών (Περ. Ράλλης, Γ. Χλωρός, Στ. Στεφανόπουλος, Σπ. Τσακόπουλος).107

Στην ουσία το ΕΑΜ τηρούσε σχεδόν απαρέγκλιτα την οδηγία του Γ.Γ του ΚΚΕ, όπως είχε γραφεί σε γράμμα του προς το Γ. Ιωαννίδη στις 5 Ιανουαρίου 1942 και διευκρίνιζε σε όλα τα στελέχη του ΚΚΕ ότι την περίοδο εκείνη οποιοδήποτε πολιτικό αίτημα, ακόμα και τα πιο ουδέτερα πολιτικά, όπως η δημιουργία προσωρινής κυβέρνησης ή οι εκλογές για συντακτική συνέλευση δεν ανταποκρίνονταν στις απαιτήσεις τη στιγμής, γιατί δεν βοηθούσαν στη συγκέντρωση όλων των πολιτικών δυνάμεων του τόπου.108 Για αυτό το ΕΑΜ έθετε ελάχιστους όρους για την προσχώρηση δυνάμεων και προσώπων στο εσωτερικό του και μάλιστα, στις αρχικές βολιδοσκοπήσεις με το στρατηγό Στ. Σαράφη, η βασική αιτία διαφωνίας ήταν η απαίτηση του Σαράφη να υιοθετήσει το ΕΑΜ την τιμωρία των υπευθύνων της 4ης Αυγούστου.109

Ακόμα και έναντι των παραδοσιακών πεδίων της αντικομμουνιστικής προπαγάνδας, όπως σε σχέση με το «εθνικό», προσπάθησε να διαλύσει κάθε αιτία προστριβής. Ιδίως με τους Αλβανούς και Γιουγκοσλάβους παρτιζάνους, οι επαφές ήταν περιορισμένες και υπαγορεύονταν, όπως είχε διατάξει το ΓΣ του ΕΛΑΣ από την ανάγκη να συντελεστεί η ανάπτυξη φιλικού πνεύματος για την επίλυση «τυχόν υπαρχουσών συνοριακών διαφορών» κατά το Συνέδριο Ειρήνης που θα επακολουθούσε του πολέμου.110 Όταν στα μέσα του 1943 στα πλαίσια του Πανθεσσαλικού Συνεδρίου Ανταρτών, οι προσκεκλημένοι Αλβανοί και Γιουγκοσλαβοι ζήτησαν τη δημιουργία κοινού βαλκανικού επιτελείου, ο ΕΛΑΣ αρνήθηκε αφού βρισκόταν υπό τις διαταγές του Γ. Σ Μέσης Ανατολής. Οι ίδιες οι κινητοποιήσεις κατά του ενδεχομένου προσάρτησης της Μακεδονίας στη Βουλγαρία, στις 22 Ιουλίου 1943,111 όχι μόνο οδήγησαν σε συγκλονιστικές διαδηλώσεις αλλά και σε πάνδημες γενικές απεργίες που νέκρωσαν την Αθήνα και τον Πειραιά112 και προκάλεσαν συλλογική αντιστασιακή έγερση.113

Για τον ίδιο λόγο, αρνούνταν πεισματικά κάθε πραξικοπηματική κατάληψη της εξουσίας, από όπου και αν προερχόταν. Ήταν εθνική υποχρέωση η συνένωση των ανταρτικών δυνάμεων υπό μια εξουσία και ήταν ανά πάσα στιγμή έτοιμο να το αποδείξει, με την προϋπόθεση να μην επιβληθεί με τη βία ο βασιλιάς.114 Για να μην αιωρείται καμιά υποψία, το ΕΑΜ καλούσε Βρετανούς παρατηρητές σε όλες τις εκδηλώσεις του, όπως στην πρώτη Συνδιάσκεψη στο Τσοτύλι της Κοζάνης του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ Μακεδονίας, με τη συμμετοχή ανταρτών από τη Γιουγκοσλαβία και την Αλβανία και ο Myers τηλεγραφούσε στο Κάιρο και τις ομιλίες των συμμετεχόντων.115

Ειδικά η επιδίωξη να μετατραπούν οι πόλεις σε «οχυρά του ΕΑΜ», με τη συνδρομή μικροαστικών δυνάμεων παραδοσιακά εχθρικών στο ΚΚΕ,116 αλλά και των δημοσιουπαλληλικών κοινωνικών κατηγοριών με τα ειδικά εργασιακά προνόμια,117 το ΕΑΜ αναγκάστηκε να αναπαράγει τα αξιολογικά συστήματα και τους κοινωνικούς συμβολισμούς που ενστερνίζονταν οι δυνάμεις αυτές. Έτσι, οι κληρικοί, για παράδειγμα, έτυχαν μεγάλης εκπροσώπησης ιδίως στην Εθνική Αλληλεγγύη, όπου μετά τα 1943 το 60% περίπου των κατά τόπους χαμηλόβαθμων κληρικών ήταν μέλη της. Μάλιστα, στην Γ΄ Ολομέλεια της ΚΕ της Εθνικής Αλληλεγγύης επίτιμος πρόεδρος της εκλέχτηκε ο μητροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ. 118

Ταυτοχρόνως, το ΕΑΜ προσέγγισε όλους σχεδόν τους παραδοσιακούς πολιτικούς, που έχαιραν ιδιαίτερης εκτίμησης από τις μικροαστικές μάζες, όπως ο Πλαστήρας, ο Καφαντάρης και ο Παπανδρέου, ο Κανελλόπουλος. Παράλληλα, όχι μόνο διατυμπάνιζε την πρόθεση του να συγκροτήσει από κοινού μέτωπο μαζί τους119 αλλά και σε αρκετές περιπτώσεις ενέταξε με ιδιαίτερη σπουδή αντιπροσώπους τους σε διαδικασίες που είχαν σχέση με εαμικές οργανώσεις. Είναι χαρακτηριστικό, για παράδειγμα, ότι το ΕΑΜ χαιρέτησε με ενθουσιασμό τη συμμετοχή αντιπροσώπων των Φιλελευθέρων, του Παπανδρέου, των Προοδευτικών Φιλελευθέρων (Καφαντάρη), στην 3η Ολομέλεια της ΚΕ της Εθνικής Αλληλεγγύης, παρά το γεγονός ότι επίσημα τα κόμματα τους είχαν απορρίψει τη συνεργασία με το ΕΑΜ.120

Η πολιτική αυτή, -που σημειωτέον προκαλούσε δυσφορία σε τμήμα της βάσης του ΚΚΕ- μπορούσε να επεκταθεί μέχρι και το βασιλιά, καθώς η συνύπαρξη με τους οπαδούς του δεν συνιστούσε, για το ΚΚΕ, ανυπέρβλητο εμπόδιο.121 Παρότι οι κινήσεις αυτές δεν καρποφόρησαν,122 η πρόταξη ενός μετριοπαθούς πολιτικού λόγου αξιοποιήθηκε ως απόδειξη ότι το ΕΑΜ μπορούσε να υπερβεί τα στεγανά μιας τυπικής εργατοαγροτικής συμμαχίας και να προσελκύσει ευρύτερα στρώματα.123

Για αυτό, όταν προσχωρεί στο ΕΑΜ, τον Απρίλιο του 1943, ο Σαράφης κατεβαίνει στην Αθήνα και βολιδοσκοπεί όλους τους κεντρώους πολιτικούς για το ενδεχόμενο να προσχωρήσουν στο ΕΑΜ και μάλιστα προτείνει στον Γ. Παπανδρέου να ηγηθεί μιας κυβέρνησης στο βουνό. Ο τελευταίος πληροφορεί το Σαράφη ότι ήδη τον είχε προσεγγίσει το ΕΑΜ.124 Στην ίδια μορφής προσέγγιση επιδόθηκε το ΕΑΜ με τον Π. Κανελλόπουλο στο Κάιρο, τον Αύγουστο του 1943.125

Η σχέση ΕΑΜ-ΚΚΕ

Πρέπει να τονιστεί ότι η πολυσυλλεκτικότητα αυτή του ΕΑΜ καθορίστηκε από το γεγονός ότι το ίδιο το ΚΚΕ αντί να πειθαναγκάζει προσαρμόστηκε το ίδιο εξ ολοκλήρου στα δεδομένα του ΕΑΜ. Πέρα από το γεγονός ότι η αριθμητική αναλογία του ΚΚΕ στα διοικητικά και τα πολιτικά όργανα του ΕΑΜ ήταν εσκεμμένα μικρή, (κατά τους αντιπάλους στα επιτελικά όργανα του ΕΛΑΣ (π.χ στα Αρχηγεία) ήταν τα 2/3), το ίδιο το ΚΚΕ υποκείμενο στη μέθη της αντιστασιακής προσπάθειας κατέστη σταδιακά αντίγραφο του ΕΑΜ, και από μια περιορισμένη αριθμητικά οργάνωση, μαζικοποιήθηκε σε τέτοιο βαθμό που κατέστη το ίδιο ένα πολυσυλλεκτικό κοινωνικά κόμμα με την αναγκαία συνεπαγωγή να προσδιορίζεται πλέον από την ευρύτατη κοινωνικά κομματική του μάζα.. Η διαδικασία επιταχύνθηκε ιδίως μετά τον Ιούλιο του 1943, με την ευκαιρία της αυτοδιάλυσης της Κομμουνιστικής Διεθνούς,126όταν το ΚΚΕ αποφάσισε να επιδιώξει τη διεύρυνση της κοινωνικής του βάσης με την ενσωμάτωση διανοουμένων αλλά και μέρους των μεσοστρωμάτων της ελληνικής κοινωνίας.127

Το ίδιο το ΚΚΕ ακόμα και αριθμητικά παύει να είναι το κόμμα της οργανωμένης πρωτοπορίας. Το Δεκέμβριο του 1942 τα μέλη έχουν γίνει 15.000 από λίγες εκατοντάδες το 1940128 ενώ το 1943 περίπου τετραπλασιάζονται.129 Τον Ιανουάριο του 1944, στη 10η Ολομέλεια, το κόμμα δεκαπλασιάζει τα μέλη του130 και όπως αναφέρει στην εισήγηση του ο Γ. Ζεύγος μετατρέπεται στο μεγαλύτερο οργανισμό της χώρας με εκατοντάδες χιλιάδες ενεργά μέλη, συγκροτώντας ένα πρωτόγνωρο φαινόμενο για την ιστορία της χώρας που δεν είχε τότε μαζικά κόμματα.131 Τα αριθμητικά μάλιστα δεδομένα την περίοδο της απελευθέρωσης και λίγο πριν τα Δεκεμβριανά πιθανόν να υπερέβαιναν και τα 300.000 μέλη.132

Από τα μέλη αυτά ενώ το 1942 το 70% των μελών είναι εργάτες, τουλάχιστον στην Αθήνα,133 τον Ιανουάριο του 1944 τα εργατικής προέλευσης μέλη είναι τα μισά του συνόλου, σύμφωνα με την εκτίμηση του ίδιου του ΠΓ, γεγονός που υποχρέωσε στη λήψη μέτρων για να αποκατασταθεί η κοινωνική του σύνθεση,134 χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία, αφού, μετά την 10η Ολομέλεια του 1944 ενεγράφησαν στο κόμμα άλλες 50000 νέα μέλη, με τη συνεπακόλουθη αλλαγή στην κοινωνική σύνθεση, και ο συνολικός αριθμός έφτασε το Μάη στις 250.000.135 Ακόμη πιο αθρόα ήταν η προσχώρηση νέων μελών μέχρι το Νοέμβριο του 1944 όπου και ο τελικός αριθμός θα ξεπεράσει τα 300.000 μέλη.136

Έτσι, στα 1943, το ΚΚΕ επίσημα μετετράπη σε κόμμα όλου του λαού από κόμμα της εργατικής τάξης και απόκτησε ένα πρόγραμμα, αυτό της «Λαϊκής Δημοκρατίας», που ως προς τις κοινωνικές του στοχεύσεις ανακλούσε ένα πνεύμα πολιτικών μεταρρυθμίσεων, σοσιαλδημοκρατικού τύπου. 137 Το πρόγραμμα αυτό, ευθέως συνδεδεμένο με το πρότυπο οργάνωσης της εαμικής συμμαχίας, στην ουσία επιζητούσε έναν αντίστοιχο της δομής του ΕΑΜ κομματικό φορέα, αυτόν του ομόσπονδου πολιτικού σχήματος της «Λαϊκής Δημοκρατίας»138 με συνεργασία και άλλων κομμάτων και οργανώσεων που ενστερνίζονταν το πρόγραμμα αυτό.139 Δινόταν μεγάλη έμφαση σε προτάσεις που αποσκοπούσαν σε οικονομικές βελτιώσεις υπέρ των εργαζομένων και προτεινόταν η ανάγκη βελτίωσης των ποσοστών κερδοφορίας του μικρού κεφαλαίου, μείωση κρατικών φορολογιών και διεκδίκηση μέτρων περί ορθολογικοποίησης του εμπορικού ενοικιοστασίου ή των μορφών παραγωγικής ανάπτυξης.140. Κάθε απόπειρα βίαιης απαλλοτρίωσης τσιφλικιών καταδικαζόταν ενώ διατυπωνόταν με σαφήνεια ότι η «Λαϊκή Δημοκρατία» θα στηριζόταν και στην ιδιωτική πρωτοβουλία..141 Γιατί όλες οι αντιθέσεις με τον υπάρχοντα πολιτικό κόσμο ήταν για το ΓΓ του ΚΚΕ προϊόντα προκαταλήψεων, δισταγμών και συρροή παρεξηγήσεων.142 Όπως είχε διευκρινίσει ο Σιάντος η «Λαϊκή Δημοκρατία» δεν έμπαινε καν ως όρος στη συγκρότηση του ΕΑΜ. Χρησιμοποιήθηκε απλά για να μην θεωρηθεί το ΕΑΜ μια οργάνωση στενά εθνικιστική.143 Τμήμα της ένωσης όλων των εθνικών δυνάμεων του τόπου144, ώστε να γίνει ο λαός «νοικοκύρης στον τόπο του», 145 ο ίδιος ο ΕΛΑΣ όφειλε με κάθε τρόπο να περιφρουρήσει τον εθνικο-απελευθερωτικό χαρακτήρα του έναντι εκείνων που του προσέδιδαν ταξικά χαρακτηριστικά (8η Ολομέλεια του ΚΚΕ, Γενάρης του 1942).146

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι ίδιοι οι Βρετανοί είχαν φτάσει μέχρι του σημείου να πιστεύουν ότι η Μόσχα είχε δώσει οδηγίες στους Έλληνες κομμουνιστές να διακόψουν την ιδεολογική τους προπαγάνδα όσο διαρκούσε ο πόλεμος147, αφού ακόμη και για τη μεταπολεμική πολιτική κατάσταση εκείνο που προτάσσονταν κυρίως ήταν μεταρρυθμιστικές θέσεις, ενώ απουσίαζε κάθε νύξη για έναν εκτεταμένο κοινωνικό μετασχηματισμό.148 Δεν είναι τυχαίο ότι στο foreign Office είχε προκληθεί τέτοια σύγχυση, που διατυπωνόταν αρχικά ακόμη και η άποψη ότι οι αρχηγοί του ΕΑΜ και του ΚΚΕ ήταν βρετανόφιλοι και ότι κατανοούσαν μέχρι και την ανάγκη επανόδου του βασιλιά στην Ελλάδα.149 Αλλά και οι υπόλοιποι Έλληνες πολιτικοί δεν έκρυβαν την έκπληξη τους για τη μετριοπάθεια του πολιτικού προγράμματος του ΚΚΕ.150

Η επίλυση του ζητήματος της εξουσίας στις απελευθερωμένες περιοχές

Καθοριστικό ρόλο στην εδραίωση και επέκταση του ΕΑΜ έπαιξε και η επίλυση του προβλήματος της εξουσίας στις απελευθερωμένες περιοχές. Γιατί το ΕΑΜ είχε να αντιμετωπίσει το επιτακτικό πρόβλημα της δημιουργίας δομών εξουσίας στις απελευθερωμένες περιοχές, τέτοιων ώστε να αποφεύγει κατηγορίες ότι καταλύοντας το κράτος, έστω και των γερμανόδουλων κυβερνήσεων, επέτρεπε να επικρατήσει γενική αταξία στις απελευθερωμένες περιοχές ή ένα καθεστώς αντεκδικήσεων και περιστολής των πολιτικών ελευθεριών. Στο μέτρο που η ούτως ή άλλως ρευστή κατάσταση δικαιολογούσε αντιδημοκρατικές υπερβάσεις, το ίδιο το ΚΚΕ με γράμμα του ΠΓ του είχε ζητήσει μεγάλη προσοχή από τα κομματικά στελέχη ώστε να αντιμετωπίζονται δραστικά αυθαιρεσίες και κακοί χειρισμοί που εξέθεταν το κόμμα.. Μάλιστα είχε δώσει αυστηρές εντολές να αποσύρονται τα καθεαυτό κομματικά στελέχη από τα όργανα εξουσίας που θα συγκροτούνταν και να δίνεται στον λαό, με απόλυτη ελευθερία, η δυνατότητα να οργανώσει τις διάφορες εξουσίες, τη λαϊκή αυτοδιοίκηση, τις επιτροπές, τα δικαστήρια.

Όλες οι διοικητικές ενέργειες όφειλαν να διεξάγονται από υπεύθυνα, αιρετά λαϊκά όργανα ακόμα και σε σχέση με στρατιωτικές ενέργειες και εισφορές. Επειδή ακόμα και στην περίπτωση αυτή υπήρχαν κίνδυνοι υπερβάσεων, το γράμμα του ΠΓ ανέφερε ως παράδειγμα περιπτώσεις που λαϊκά δικαστήρια έβγαζαν αποφάσεις για διαζύγια και δινόταν εντολή στην εκκλησία να τα εκτελέσει, ή δίνονταν άδειες γάμου σε ιερείς χωρίς να συντρέχουν οι καθιερωμένοι από την εκκλησία κανόνες, τα καθοδηγητικά όργανα όφειλαν να περιορίζουν τις υπερβάσεις αυτές. Ιδίως όταν επρόκειτο για αστυνομικά μέτρα, όπως περιορισμός της προσωπικής ελευθερίας χωρίς δικαστικές αποφάσεις, κάθε περιττή βία θεωρούνταν ως μεγάλο πολιτικό λάθος. Έπρεπε πριν από οποιαδήποτε ενέργεια ο λαός να κατανοεί και να την επιδοκιμάζει μετά από αυστηρή αιτιολόγησή της.151

Στην ουσία το ΕΑΜ κλήθηκε να συγκροτήσει μια σειρά εξουσιών στο βουνό κρατικής μορφής, με τη δική του κυβέρνηση και μηχανισμούς κοινωνικής νομιμοποίησης. Αρχικά επιδίωξε συνεργασία με την κυβέρνηση Τσουδερού στο Κάιρο και ο Σαράφης όχι μόνο δεν αρνήθηκε τις παρελκυστικές προτάσεις Τσουδερού αλλά ζήτησε να προσεχθεί το θέμα της υπερβολικής παράτασης των συζητήσεων.152 Αυτό που ζητούσε το ΕΑΜ ήταν μια κυβέρνηση και εντός Ελλάδας, γιατί με βάση το υπόμνημα που είχε υποβάλει ο Σβώλος στο Δαμασκηνό αν σχηματιζόταν στην Ελλάδα ένα τμήμα μιας τέτοιας κυβέρνησης (με υπουργεία Εσωτερικών, Δικαιοσύνης, Παιδείας, Υγείας) κάθε στρατιωτική ομάδα θα ήταν κάτω από μια κυβέρνηση και δεν θα προέκυπταν τα προβλήματα που είχαν εμφανιστεί.

Στην ουσία το ΕΑΜ προχώρησε από μόνο του γιατί το Κάιρο και τα υπόλοιπα πολιτικά κόμματα των Αθηνών δεν ήθελαν με κανένα τρόπο τέτοια κυβέρνηση και σε ελληνικό έδαφος, που πιθανόν θα νομιμοποιούσε την κυριαρχία του ΕΑΜ.153 Το ΕΑΜ και το ΚΚΕ αν και θα επιδείξει μια πρωτοφανή συνέπεια στην υποστήριξη του στόχου αυτού, που θεωρούσε επιτακτική πρακτική ανάγκη,154 το Μάρτιο του 1944 θα συγκροτήσει την ΠΕΕΑ, ως κυβέρνηση, στην οποία θα προσδώσει το χαρακτήρα της Πολιτικής Επιτροπής ακριβώς για να δείξει ότι ο προσανατολισμός της ήταν μια ενιαία εθνική κυβέρνηση. Να σημειωθεί ότι η διεύρυνση της ΠΕΕΑ, τον Απρίλιο του 1944, έκανε το ΚΚΕ, κατά τον Woodhouse, μια μικρή μειοψηφία ενώ η θέση των υπουργών της ΠΕΕΑ ενισχύθηκε ακόμα περισσότερο με την κατάργηση του θεσμού του πολιτικού συμβούλου στον ΕΛΑΣ. Ο ίδιος ο Σβώλος παρότι είχε μικρή προϋπηρεσία στο ΕΑΜ ορίστηκε ως επικεφαλής της155 και ανέλαβε τις κρίσιμες διαπραγματεύσεις της αντιπροσωπίας της στο Λίβανο το Μάιο του 1944. 156

Στην πραγματικότητα η κυβέρνηση των Βουνών επέκτεινε ακόμα περισσότερο την επιρροή του ΕΑΜ. Όπως ακόμα και οι αντίπαλοί του Βρετανοί παραδέχονταν, το ΕΑΜ είχε δημιουργήσει πολιτικά αποτελέσματα που ποτέ δεν είχε γνωρίσει η Ελλάδα. Οι επικοινωνίες στα ορεινά με ασύρματο, αγγελιαφόρους, τηλέφωνα και αυτοκινητοδρόμους βελτιώθηκαν, συνθήκες ασφάλειας και τάξης επιβλήθηκαν, τα φαινόμενα των επιτάξεων και λεηλασιών από τις δυνάμεις Κατοχής και των κλεφτών που λυμαίνονταν την ύπαιθρο αντιμετωπίστηκαν, οι μάχες της σοδειάς βελτίωσαν την υλική κατάσταση των φτωχών αγροτών ενώ όροι πολιτικής συμμετοχής ευρύτερων τμημάτων του πληθυσμού μέσα από τις πολιτικές οργανώσεις του ΕΑΜ και ιδίως στους θεσμούς λαϊκής αυτοδιοίκησης, εξασφαλίστηκαν. 157 Παράλληλα, ήρθαν σε επαφή με μηχανισμούς εκπαίδευσης,158 με τον πολιτισμό, ή απέκτησαν τους δικούς τους διαύλους λαϊκής πληροφόρησης ενώ το νομικό καθεστώς που επικράτησε ήταν εφάμιλλο οργανωμένου κράτους.159 Είναι αξιοσημείωτο ότι και το ίδιο το ΚΚΕ πλαισιώθηκε από χιλιάδες μέλη αγροτικής προέλευσης, εκεί που σε όλη την προπολεμική περίοδο είχε περιθωριακή παρουσία.160 Αντίθετα οι αντίπαλοι του ΕΑΜ επέμεναν ότι η επιρροή του ΕΑΜ οφειλόταν στο γεγονός ότι οι Βρετανοί δεν ενίσχυαν όσο έπρεπε τις εθνικιστικές οργανώσεις. !!..161

Η Μάχη της Σοδειάς

Δεσπόζοντα ρόλο στην επέκταση της επιρροής του ΕΑΜ είχε η αντιμετώπιση του επισιτιστικού προβλήματος του ελληνικού λαού. Ειδικά το καλοκαίρι του 1944 ξέσπασε μια πραγματική σύγκρουση του ΕΑΜ και των αρχών Κατοχής γύρω από το πρόβλημα της συγκομιδής της παραγωγής. Οι Γερμανοί προσπαθούσαν να ιδιοποιηθούν την παραγωγή, όπως και τις αλωνιστικές μηχανές. Θα άφηναν στον πληθυσμό τμήμα του προϊόντος που θα κάλυπτε τις ανάγκες του για ένα μήνα και τους υπόλοιπους θα αποδιδόταν σε μηναία βάση μια αντίστοιχη ποσότητα από τις αποθήκες που θα είχε συγκεντρωθεί η παραγωγή. Έτσι, οι Γερμανοί ευελπιστούσαν να αντιμετωπίσουν και το πρόβλημα της παροχής εφοδίων στους αντάρτες από τον πληθυσμό.

Ο ΕΛΑΣ για να αντιμετωπίσει τα νέα μέτρα εξέδωσε διαταγή σύμφωνα με την οποία τμήματα του ΕΛΑΣ σε μικρές ομάδες θα κτυπούσαν κάθε τμήμα του εχθρού που θα επιδίωκε μια τέτοια συγκέντρωση και θα επιχειρούσε να αποσπάσει τις αλωνιστικές μηχανές που θα κατάσχονταν από τους Γερμανούς. Ο εφεδρικός ΕΛΑΣ δραστηριοποιήθηκε για να βοηθήσει ώστε το αλώνισμα και η συγκομιδή να γίνει γρήγορα και υπό καθεστώς ασφάλειας και να αποπέμψει από τα σημεία συγκέντρωσης ιδίως υπηρεσίες που στελεχώνονταν από Έλληνες. Σε συνεργασία με τους χωρικούς επιδόθηκε σε μια εκτεταμένη προσπάθεια στην κατεύθυνση αυτή ενώ αξιοποιήθηκε κάθε μέσο που διέθετε ο ΕΛΑΣ για να μεταφερθεί τμήμα της παραγωγής σε ασφαλείς περιοχές. Ακόμα και υπηρεσία στη Γραμματεία Κοινωνικής Πρόνοιας στην ΠΕΕΑ συστήθηκε για να καταρτίσει στατιστικές των ζημιών που προκάλεσαν οι Γερμανοί.162 Ήταν τέτοια η επιτυχία του εγχειρήματος ώστε ο ΕΛΑΣ έλυσε το πρόβλημα της διατροφής του, μοίρασε ποσότητες τροφίμων στους απόρους, έδωσε σπόρο στα χωριά και κατά την αποστράτευσή του, το Μάρτιο του 1945, εξασφάλισε σε κάθε αντάρτη τροφή για ένα μήνα.163

Η αριθμητική και κοινωνική έκταση της εαμικής συμμαχίας

Δυνάμει αυτών των παραγόντων, το ΕΑΜ ξεπέρασε κάθε προσδοκία τόσο ως προς την ταχύτητα ανάπτυξής του όσο κυρίως και ως προς την κοινωνική του έκταση. Αν και τα διαθέσιμα στοιχεία δεν συνιστούν μια αναλυτική πηγή αναφορικά με τον προσδιορισμό του αριθμητικού εύρους των μελών του ΕΑΜ, η συνολική δύναμη όσων μετείχαν στις εαμικές οργανώσεις κατά το τέλος της Κατοχής, υπερέβαινε, σύμφωνα και με τις υπάρχουσες εκτιμήσεις, το 1.000.000 μέλη 164από 42.000 που υπολόγιζε το SOE στα μέσα του 1942. 165 Το ίδιο το ΚΚΕ εκτιμούσε ότι τα οργανωμένα μέλη του ΕΑΜ στις αρχές του 1944 μόνο στη Μακεδονία ξεπερνούσαν τους 450.000. 166 Η Α΄ Πανελλαδική συνδιάσκεψη του ΕΑΜ που συγκλήθηκε στο Νεοχώρι Ευρυτανίας, την 1η Σεπτεμβρίου 1944, το ίδιο το ΕΑΜ θεωρούσε ότι 700.000 άτομα ανήκαν στις νεανικές οργανώσεις ΕΠΟΝ και Αετόπουλα.167 Να σημειωθεί ότι στα στοιχεία δεν περιλαμβάνονταν τα νησιά του Αιγαίου και η Κρήτη, όπως και η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη.168

Από το σύνολο αυτό, 250.000 περίπου κατανέμονταν στην Αθήνα και τον Πειραιά, ήτοι το 16% του πληθυσμού, 300.000 στην Πελοπόννησο, ήτοι το 19,7%, 450.000 στην Μακεδονία, περίπου το 30%, 280.000 στη Θεσσαλία, το 19%, 70.000 στην Ήπειρο, το 5% και 170.000 στη Στερεά και την Εύβοια, ήτοι το 11,2 %169. Ακόμη πιο ευρεία είναι τα δεδομένα αναφορικά με την έκταση της συμμετοχής στην Εθνική Αλληλεγγύη, την οργάνωση αλληλοβοήθειας του ΕΑΜ, τα μέλη της οποίας ενδεχομένως να υπερέβαιναν κατά το ένα τρίτο το σύνολο των μελών των άλλων εαμικών οργανώσεων, ήτοι το 70-80% των πληθυσμών των περιοχών που η Εθνική αλληλεγγύη ασκούσε έργο.170

Με βάση την απογραφή πληθυσμού του 1940 και με υπολογιζόμενες απώλειες λόγω του πολέμου και της πείνας κατά τη διάρκεια της Κατοχής τις 500.000, τα ενταγμένα μέλη στις εαμικές οργανώσεις πρέπει να αφορούσαν περίπου στο 25% του συνόλου του πληθυσμού άνω των 10 ετών171 μαζί με τον ΕΛΑΣ, τακτικό και εφεδρικό, που αριθμούσε περίπου 120.000 μέλη στα τέλη της Κατοχής172.

Χαρακτηριστική, για τα μεγέθη αυτά, είναι η έκταση των κοινωνικών αναφορών της συμμαχίας. Ενδεικτικά μόνο στον ΕΛΑΣ Θεσσαλίας, η σύνθεση των έφεδρων αξιωματικών ήταν κατά 30% περίπου εργάτες, κατά 18% αγρότες κατά 25% φοιτητές και κατά 24% επαγγελματο-βιοτέχνες, υπάλληλοι και επιστήμονες.173 Στις νεανικές, μάλιστα, οργανώσεις, στην ΕΠΟΝ, υπερτερούσαν τα μικροαστικά στοιχεία. Σε 634 αντιπροσώπους στις τμηματικές συνελεύσεις της ΕΠΟΝ Αθήνας (Ιούνιος 1943), το 57% είναι μικροαστικής καταγωγής ενώ το 5% μεσοαστικής και μεγαλοαστικής.174

Ίσως η πιο καθαρή όμως απόδειξη του κοινωνικού εύρους της εαμικής συμμαχίας ήταν τα αποτελέσματα των εκλογών που οργανώθηκαν τον Απρίλιο του 1944 για την ανάδειξη Εθνικού Συμβουλίου στα πλαίσια της ΠΕΕΑ. Στην Αθήνα ψήφισαν 360.000 άτομα και στον Πειραιά 75.000, όπου στην μεν Αθήνα τρεις φορές περισσότεροι από ό,τι στις εκλογές του 1936, ενώ στον Πειραιά 25.000 περισσότεροι.175 Εκλέχθηκαν 180 Εθνοσύμβουλοι στους οποίους προστέθηκαν και 22 βουλευτές της βουλής του 1936, τιμής ένεκεν.176

Χωρίς να μπορεί να προσδιοριστεί επακριβώς ο αριθμός των ψηφοφόρων, που υπερέβαινε, κατά τις εκτιμήσεις του ΕΑΜ τους 1.500.000, ήταν προφανές ότι στη διαδικασία μετείχαν πολλοί περισσότεροι από τους 1.200.000 εκλογείς του 1936. Βεβαίως η αύξηση αυτή εξηγείται κυρίως εξαιτίας του γεγονότος ότι δόθηκε δικαίωμα ψήφου και στους νέους από 18 ετών αλλά και στις γυναίκες που φυσικά δεν ψήφισαν στις εκλογές του 1936. Ωστόσο, το γεγονός ότι οι εκλογές αυτές διεξήχθησαν για τις μεγάλες πόλεις χωρίς την τυπική ελευθερία πρόσβασης στις κάλπες, και με τμήματα της χώρας χωρίς εκλογική δυνατότητα (δεν συμμετείχαν οι περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης υπό βουλγαρικό έλεγχο, όπως και η Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου), διατηρεί τον αντιπροσωπευτικό χαρακτήρα τους.177

Στο Εθνικό αυτό Συμβούλιο εκλέχτηκαν εργάτες μόνο κατά 12,8% και αγρότες κατά το ίδιο περίπου ποσοστό, που δεν ήταν αποκλειστικά και μόνο μικροί αγρότες178 ενώ το υπόλοιπο 75% ήταν μικροαστικής προέλευσης αλλά και με ποσοστά της τάξης του 15% επαγγελματίες και βιομήχανοι.179 Το μεγαλύτερο ποσοστό αποτελούνταν από δημοσίους υπαλλήλους, δικηγόρους και γιατρούς, δικαστές και εκπαιδευτικούς, καθηγητές πανεπιστημίου αλλά και σε σημαντικό ποσοστό από στρατιωτικούς και κληρικούς.180

Η ΕΠΟΝ

Ιδιαίτερα σε επίπεδο νεολαίας, σύμφωνα με τις εκθέσεις των στελεχών της , κατά τη διάρκεια της Κατοχής το ποσοστό συμμετοχής νέων (μέχρι 24 ετών) στις ανταρτικές οργανώσεις κυμαινόταν από 45 μέχρι 60%.181 Το ποσοστό αυτό ανέβαινε μέχρι και το 75%, αν το όριο ηλικίας έφτανε μέχρι τα 30 χρόνια.182 Να σημειωθεί ότι με βάση τους υπολογισμούς, την περίοδο από το Μάρτιο του 1944 έως την απελευθέρωση, περίοδο ιδιαίτερης μαζικοποίησης της ΕΠΟΝ, το ποσοστό των νέων που είχαν οργανωθεί αφορούσε σε επίπεδα του 70 και 80% για τη Θεσσαλία και την Κεντρική και Δυτική Μακεδονία.183

Το μεγάλο πλεονέκτημα του ΕΑΜ, όπως διαπίστωναν και οι πολιτικοί του αντίπαλοι, ήταν αυτή η αθρόα προσχώρηση νέων στις τάξεις του μέσω της ΕΠΟΝ. Στη Θεσσαλία είχε οργανωθεί το 85% των νέων μέχρι 24 ετών στην ΕΠΟΝ, ενώ στη Δυτική και την Κεντρική Μακεδονία το αντίστοιχο ποσοστό έφτανε στο 70%. Αξιοσημείωτο είναι ότι στις Επονίτικες οργανώσεις εντάσσεται η συντριπτική πλειοψηφία των μορφωμένων νέων (μαθητές, απόφοιτοι Γυμνασίου, φοιτητές), η περιώνυμη «Σπουδάζουσα». Τα ίδια ισχύουν και για τα 200.000 περίπου «Αετόπουλα», τα παιδιά σχολικής ηλικίας μέχρι 14 ετών που είχαν ενταχθεί στο ΕΑΜ και διεκδικούσαν ρόλο στην οργάνωση της σχολικής διαδικασίας και της παιδικής ψυχαγωγίας.

Αυτή ακριβώς η δυναμική του ΕΑΜ προσέδωσε ιδιαίτερη σημασία και στη γυναίκα. Αποτελούσαν το 45% περίπου των εαμικών οργανώσεων με πρωταρχικό ρόλο στην υποστήριξη των ενόπλων τμημάτων του ΕΛΑΣ, είτε με τη μορφή του εφοδιασμού είτε με αυτήν της ιατροφαρμακευτικής αρωγής. Ένας αρκετά μεγάλος αριθμός συμμετείχε και στα καθεαυτό ένοπλα σώματα ως αντάρτισσες και αξιωματικοί.184 Υπήρχαν άλλωστε και τμήματα γυναικών, ακόμη και έφιππη γυναικεία ομάδα στην περιοχή των Τρικάλων.185 Εκτός όμως από τις ένοπλες αντιστασιακές οργανώσεις ένα εξαιρετικά μεγάλο ποσοστό γυναικών δραστηριοποιούνταν στις μαζικές οργανώσεις της πόλης, βοηθούσαν στις μάχες της σοδειάς, διακινούσαν τον παράνομο Τύπο, ενεργοποιούνταν σε επιστημονικές οργανώσεις.186

Τα προβλήματα συνοχής και εσωτερικής αντιπολίτευσης.

Αν και στο ΕΑΜ εξασφαλίστηκε μια άκρως ικανοποιητική πολιτική συνοχή, στον ΕΛΑΣ, καθώς λειτουργούσε και η «εξουσία του όπλου», η συνοχή αυτή δεν ήταν εξ ολοκλήρου δεδομένη. Εκεί κυρίως εμφανίστηκε η σημαντικότερη ενδοεαμική διάσταση, πάντα υποβόσκουσα, αυτή της επιθετικής κομμουνιστικής μερίδας έναντι των μετριοπαθών και πειθαρχημένων στη διαλλακτική γραμμή του ΚΚΕ στοιχείων. Η επίλυση μάλιστα της μεταξύ τους κρίσης, όταν αυτή εκδηλωνόταν, καθόριζε τόσο την εν γένει σχέση των πολιτικών δυνάμεων στο εσωτερικό της εαμικής συμμαχίας όσο και τις σχέσεις του ΕΑΜ με τις άλλες αντιστασιακές οργανώσεις.

Χωρίς να διαθέτει ενιαία και συγκροτημένη πολιτική δομή, η μερίδα των «επαναστατών» του ΚΚΕ έκανε συχνά-πυκνά την εμφάνιση της, ιδίως όταν ατονούσε ο μηχανισμός επιβολής της κομματικής γραμμής ή επικρατούσε το συναίσθημα έναντι «προκλήσεων». Είναι χαρακτηριστικό, για παράδειγμα, ότι όταν το ΕΑΜ προσπαθούσε να εξασφαλίσει συμφωνία με τους Βρετανούς προκειμένου να συγκροτηθεί το Κοινό Γενικό Αρχηγείο Ανταρτών και προωθούσε την αναλογική αντιπροσώπευση των ανταρτικών δυνάμεων στο Αρχηγείο αυτό, τμήματα του ΕΛΑΣ συγκρούονταν με τις δυνάμεις του συνταγματάρχη Ψαρρού και τις διέλυαν. Το γεγονός υποχρέωνε το ΓΣ του ΕΛΑΣ να προβαίνει σε καταγγελίες των ίδιων των ενεργειών που γίνονταν στο όνομα του, αποδίδοντας τις κινήσεις αυτές σε ανεύθυνες πράξεις, χωρίς εντολές. Μάλιστα, δεσμευόταν να αναλάβει με δική του βοήθεια την ανασυγκρότηση των διαλυμένων οργανώσεων.187

Το υποκείμενο αυτής της εσωτερικής αμφισβήτησης ήταν κυρίως οι καπετάνιοι και το μεσαίο στρατιωτικό προσωπικό του ΕΛΑΣ που καλούνταν σε αρκετές περιπτώσεις να πάρουν αποφάσεις εν θερμώ μέσα στη δίνη του πολέμου. 188 Η αδυναμία οργανωμένων επικοινωνιών επέτεινε το πρόβλημα όταν οι τοπικοί μηχανισμοί του ΕΑΜ ευθυγραμμίζονταν με το λαϊκό θυμικό. Ήταν η διαπάλη αυτού που εμπαθώς ο Woodhouse χαρακτήριζε ως «επαναστατική προοπτική» έναντι της «πολιτικής διείσδυσης» που ήταν η επίσημη γραμμή του ΕΑΜ. Ήδη από την 8η Ολομέλεια του Δεκεμβρίου του 1941, ο Σιάντος επέπληττε εκείνους που τον κατηγορούσαν για την πρόταξη του κοινού εθνικού αγώνα,189 ότι στερούνταν λογικής και κομμουνιστικής συνείδησης και ότι προέβαιναν σε εγκληματικά πολιτικά λάθη και προβοκάτσιες.190 Για το Γ. Σιάντο, ήταν επιτακτική ανάγκη να απομονωθούν τα στοιχεία εκείνα που επέμεναν σε ένα ορθόδοξο μαρξισμό και επαναστατικούς προσανατολισμούς.191

Επικεφαλής της τάσης αυτής θεωρούνταν ο οργανωτής και πρώτος καπετάνιος του ΕΛΑΣ Α. Βελουχιώτης, που από την πρώτη στιγμή συγκέντρωσε στο πρόσωπο του τις επικρίσεις και τον κομματικό έλεγχο από το Π.Γ του ΚΚΕ. Η «κατσαπλιάδικη» σύμφωνα με την άποψη μεγάλου τμήματος του ΠΓ του ΚΚΕ συμπεριφορά του,192 πολλές φορές επιβεβλημένη από τις συνθήκες, όπως στην περίπτωση του φόνου του μεγαλοκτηματία και συνεργάτη των Ιταλών Μαραθέα στην περιοχή Δομοκού,193 υποχρέωσε το Π.Γ να λάβει μέτρα εναντίον του, σε πείσμα του γεγονότος ότι το κύρος του στις λαϊκές μάζες, ειδικά μετά την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου, ήταν μεγάλο. Μάλιστα, του είχε αφαιρεθεί κάθε πολιτικός ρόλος.194. Στα τέλη Ιανουαρίου 1943, ο Βελουχιώτης κλήθηκε στην Αθήνα όπου απολογήθηκε γιατί διαστρέβλωνε την πολιτική γραμμή του κόμματος και εκτελούσε προδότες χωρίς αποδεδειγμένες κατηγορίες.195 Από την βέβαιη απολάκτισή του και από το ΚΚΕ τον έσωσε ο Α. Τζήμας, ο οποίος ανέβηκε στο βουνό για να ελέγχει τον αρχικαπετάνιο.196 Να σημειωθεί ότι στο FO είχαν γίνει εισηγήσεις ακόμα και από τους επικεφαλής της Σ.Σ.Α Woodhouse και Wines να ετοιμαστούν οι Βρετανοί για το ενδεχόμενο να στείλουν στην Ελλάδα μια ολόκληρη Ταξιαρχία με σκοπό να εξοντώσει τους «μαυροσκούφηδες» του Βελουχιώτη ή ακόμα και ομάδα πρακτόρων για να τον δολοφονήσει.197

Πάντως το ΕΑΜ φρόντισε να αντιμετωπίσει το θέμα των «πρωτοβουλιών» ορισμένων στελεχών του ΕΛΑΣ, με τη στρατιωτικοποίηση του ΕΛΑΣ και με την ίδρυση του ΓΣ του ΕΛΑΣ. Είναι ενδεικτικό ότι στις 19 Μαίου 1943, στην κιόλας πρώτη συνεδρίασή του, το Γ.Σ του ΕΛΑΣ ζήτησε εξηγήσεις από τον καπετάνιο Στερεάς Ορέστη γιατί διατάχθηκε ο αφοπλισμός τμήματος που είχε συγκροτήσει ο Ψαρρός στη Στερεά Ελλάδα, στο μέτρο που αυτό ήταν αντίθετο με τις οδηγίες της ΚΕ του ΕΛΑΣ. Ο καπετάνιος Αττικοβοιωτίας επικαλέστηκε οδηγίες που είχε πάρει από το ΕΑΜ και επειδή δεν κρίθηκαν επαρκείς αποφασίστηκε να κληθεί Ψαρρός σε συνεννόηση.198 Η ΚΕ του ΕΑΜ, όταν υπεγράφη το Σύμφωνο των Ανταρτικών Οργανώσεων το καλοκαίρι του 1943 είχε ρητά διατάξει όλα τα θέματα προστριβών με άλλες οργανώσεις να υπάγονται στη δικαιοδοσία του Γ.Σ του ΕΛΑΣ ενώ το Γ. Σ ειδοποίησε ακόμη και τη Μέση Ανατολή ότι ο αφοπλισμός ομάδων από τον ΕΛΑΣ δεν εκφράζει κατά κανένα τρόπο την πολιτική του.199

Άλλωστε, στο ΕΑΜ ήταν σαφές ότι σε συνθήκες εμπόλεμες θα είχαν προσχωρήσει στις τάξεις του και στοιχεία, όπως το ίδιο το ΠΓ του ΚΚΕ χαρακτήριζε, ηθικά χρεοκοπημένα και φαύλα, διάφοροι επιτήδειοι, αρχομανείς, αριβίστες. Καθώς η ύπαρξή τους συνδεόταν με φαινόμενα περιττής βίας, «χωρίς η ενοχή των κατηγορουμένων να είναι αποδεδειγμένη και γνωστή στο λαό», το ΠΓ είχε επιστήσει την προσοχή στα καθοδηγητικά στελέχη του ΚΚΕ να εκδιώκουν τέτοια στοιχεία από τον ΕΛΑΣ.200 Γιατί ακόμα και στο εσωτερικό οργανώσεων του ΕΑΜ, όπως η Επιμελητεία του Αντάρτη είχε εντοπιστεί ότι είχαν παρεισφρήσει άτομα που κινούνταν από ίδιο όφελος, τα οποία σταδιακά εκδιώχθηκαν.201 Οι ίδιοι οι Βρετανοί παραδέχονταν ότι παρά το γεγονός ότι υπήρχαν αυστηροί περιορισμοί και αυστηρές δοκιμές στην απόκτηση της ιδιότητας ενός μέλους του ΚΚΕ, συχνά τη διεκδικούσαν και στοιχεία του περιθωρίου που δεν τη δικαιούνταν.202

Παρά τις προσπάθειες του ΠΓ του ΚΚΕ και της ηγεσίας του ΕΛΑΣ ο έλεγχος δεν ήταν πάντα αποτελεσματικός. Ο βαθμός ελέγχου, όπως παρατηρούσαν και οι Βρετανοί ποίκιλλε από περιοχή σε περιοχή αφού σε περιοχές όπως η Θεσσαλία υπήρχε έλεγχος ενώ σε άλλες όπως η Πελοπόννησος, ήταν μειωμένος.203 Είναι εξίσου προφανές ότι ανεξάρτητα από τις κεντρικές επιλογές, από τη στιγμή ιδίως που στις συγκρούσεις ενεπλάκησαν και τα Τ.Α και πολλαπλασιάστηκαν οι προδοτικές πράξεις με θύματα στον άμαχο πληθυσμό, η επιθετική τάση στο εσωτερικό του ΕΑΜ ενισχυόταν. Δεδομένου, μάλιστα, ότι σε περιοχές όπως η Πελοπόννησος δεν είχαν λειτουργήσει στρατοδικεία στα Συντάγματα, 204 όπως προέβλεπε το σχέδιο, όταν οι Γερμανοί προέβαιναν σε εκκαθαριστικές επιχειρήσεις ήταν εξαιρετικά εύκολο να επικαλεστεί κανείς τις ανάγκες της σύμπτυξης των δυνάμεων του ΕΛΑΣ για να «εκκαθαρίσει» του συλληφθέντες. Έτσι, οι ανακρίσεις που διεξήγαγαν οι ανώτερες διοικήσεις για τα ως επί το πλείστον σποραδικά αυτά φαινόμενα γίνονταν εκ των υστέρων205 Ειδικά στην Πελοπόννησο υπήρχε ένας σκληρός πυρήνας στελεχών (καπετάνιοι Πελοπίδας και Τριαντάφυλλος) που προωθούσε τη λογική των ρήξεων με Βρετανούς και εθνικιστικές οργανώσεις.206 Μάλιστα, η ΚΕ του ΕΑΜ έφτασε μέχρι του σημείου να απειλήσει με αποκήρυξη ολόκληρης της οργάνωσης Πελοποννήσου και η ΚΕ έστειλε στην Πελοπόννησο το Βελουχιώτη και αναδιοργάνωσε όλη την οργάνωση Πελοποννήσου,207 γιατί «τοπικισμός και καπετανάτο», όπως σημείωνε ο ίδιος ο Βελουχιώτης είχε τον πρώτο λόγο. 208

Οι θέσεις της συμβιβαστικής τάσης ενισχύθηκαν ιδιαίτερα όταν με την ΠΕΕΑ δημοκρατικοί ηγέτες και κεντρώοι πολιτικοί (Σβώλος, Αγγελόπουλος, Ασκούτσης, Χατζήμπεης, Μάντακας και Μπακιρτζής) προσχώρησαν στο ΕΑΜ. Η προσχώρησή τους ήταν και η εδραίωση της ισχύος της μετριοπαθούς τάσης, όπως διεφάνη και από την απόφαση της ΠΕΕΑ να μην ονομαστεί κυβέρνηση αλλά «Πολιτική Επιτροπή».209 Η επιθετική τάση επανεμφανίστηκε τον Ιούνιο του 1944 στο πλαίσιο διαμαρτυριών για την υπογραφή της Συμφωνίας του Λιβάνου και ύστερα στην περίοδο της Απελευθέρωσης (σύσκεψη Καπεταναίων στη Λαμία και προτάσεις του Βελουχιώτη για βίαιη κατάληψη της εξουσίας)210.

Η πολιτική του ΕΑΜ σε σχέση με τις άλλες αντιστασιακές οργανώσεις

Εκτός από τις επιλογές της «επαναστατικής τάσης», που προωθούσε μια σκληρή στάση και των μετριοπαθών που προσέβλεπαν στην ενσωμάτωση των άλλων ανταρτικών οργανώσεων στον ΕΛΑΣ, οι σχέσεις του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ με τις άλλες ανταρτικές οργανώσεις που αναπτύχθηκαν στην Ελλάδα, προσδιοριζόταν και από αναγκαιότητες που προέκυπταν από τη συνύπαρξη ανεξάρτητων μεταξύ τους ομάδων στην ίδια περιοχή, όπως η διευθέτηση ζητημάτων σε σχέση με το συντονισμό της δράσης, τη στρατολόγηση ανταρτών, τη στρατιωτική επιμελητεία της κάθε ομάδας. Ήταν επομένως δύσκολο να αποφευχθεί ένας ανταγωνισμός σε μια εποχή που την ύπαιθρο λυμαίνονταν πάσης φύσεως ομάδες, είτε ληστοσυμμορίες είτε ένοπλα τμήματα οργανώσεων προερχόμενων από τις ίδιες τις δυνάμεις Κατοχής.211 Χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιας οργάνωσης ήταν η λεγεώνα που είχε αναπτυχθεί στα χωριά των κουτσοβλάχων στην Πίνδο (Περοβόλι, Αβδέλλα, Σαμαρίνα.) Ένας κάποιος Διαμαντής ισχυριζόταν ότι ήταν απόγονος των ανδρών της 5ης λεγεώνας του Καίσαρα και ότι τώρα, που είχαν αναλάβει οι απόγονοι του καίσαρα Ιταλοί ήταν ευκαιρία να συγκροτηθεί το βασίλειο των βλάχων της Πίνδου.212

Την εξ αντικειμένου δύσκολη αυτή σχέση επιβάρυνε και η λογική του Foreign Office ότι έπρεπε πάσει θυσία να συγκροτηθούν εθνικές ομάδες ως αντίβαρο του ΕΑΜ ακόμα και στις περιοχές που αυτό αναπτυσσόταν και χρησιμοποιούσαν με επιλεκτικό τρόπο τα εφόδια που έστελναν, ακόμα και στην περίπτωση που γνώριζαν ότι υπήρχε κίνδυνος να προκληθεί εμφύλιος πόλεμος.213 Το γεγονός, μάλιστα, ότι οι νέες αυτές δυνάμεις που υποστήριζαν προέκυψαν καθυστερημένα συνιστούσε αιτία δυσπιστίας, στο μέτρο που η βρετανική επιμονή υπέρ του βασιλιά καθιστούσε αυτόχρημα τις ομάδες αυτές ύποπτες για προετοιμασία ενός μεταπολεμικού φιλοβασιλικού πραξικοπήματος.

Η επίσημη πολιτική του ΕΑΜ ήταν, στο μέτρο που δεν μπορούσε με πολιτικά μέσα να τις αφομοιώσει, να εξασφαλίσει τουλάχιστον μια θεσμική ρύθμιση των σχέσεων τους, που στην πορεία θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια άτυπη ενοποίηση στη βάση των de facto απαιτήσεων του αντιστασιακού αγώνα. Για αυτό ακριβώς δέχθηκε να υπογράψει τη Συμφωνία των Εθνικών Ομάδων, τον Ιούνιο του 1943, παρότι οι Βρετανοί εξαναγκαστικά επέβαλαν το σχέδιο συνεργασίας που προτιμούσαν. Παρόλα αυτά, το Κοινό Στρατηγείο αντιμετωπίστηκε από τον ΕΛΑΣ, όπως οι ίδιοι οι Βρετανοί σημείωναν, με αίσθημα θριάμβου ενώ ο Ζέρβας με απροθυμία και με ανησυχία η Βρετανική στρατιωτική Αποστολή. 214 Το ΓΣ του ΕΛΑΣ με Γενική Διαταγή του ανακοίνωσε την πεποίθησή του ότι όλες οι προστριβές θα εξαλείφονταν και για αυτό όλοι έπρεπε να εμπνευστούν από το πνεύμα της συμφωνίας. Απαγόρευε δε στις οργανώσεις του οποιαδήποτε μορφή υποχρεωτικής στρατολογίας, χρήση βίας και επέβαλε όλες οι διαφορές να παραπέμπονται στα Κοινά Τοπικά Αρχηγεία.215

Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν τα μέλη του Κοινού Αρχηγείου Ανταρτών συνεδρίασαν για πρώτη φορά στο Περτούλι της δυτικής Θεσσαλίας, στις 19 Ιουλίου 1943, το κλίμα ήταν πολύ ικανοποιητικό από την πλευρά του ΕΛΑΣ ενώ οι άλλες οργανώσεις (ΕΚΚΑ-ΕΔΕΣ) είχαν υποβαθμίσει τη συμμετοχή τους. Να σημειωθεί ότι παρότι ο ΕΛΑΣ είχε τότε την εικοσαπλάσια περίπου δύναμη από το Ζέρβα216 δέχθηκε τη συγκρότηση του Κοινού Αρχηγείου με αναλογία 3 δικών του αντιπροσώπων και ενός του Ζέρβα και ενός του Ψαρρού, που με την προσθήκη του Myers δημιουργούσε όρους απόλυτης ισοτιμίας.

Το γεγονός, όμως, ότι ο Myers αντικαταστάθηκε από από τον συνταγματάρχη C. Woodhouse, ένα πρόσωπο μη αποδεκτό από το ΕΑΜ,217 επειδή δεν ήταν αρεστός στο Γεώργιο Β΄, 218 έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην επάνοδο στο κλίμα δυσπιστίας. Καθώς οι Βρετανοί έθεσαν στο περιθώριο τη συμφωνία των οργανώσεων το καλοκαίρι του 1943 βάσει της οποίας ο μονάρχης θα γύριζε στην Ελλάδα μόνο μετά από δημοψήφισμα ( που μεταφέρθηκε από τους Α. Τζήμα, Π. Ρούσο Κ. Δεσποτόπουλο, Η. Τσιριμώκο από το ΕΑΜ και Κομ. Πυρομάγλου απο τον ΕΔΕΣ και Γ. Κατράλη από την ΕΚΚΑ στο Κάιρο στις 9 Αυγούστου 1943), στο ΕΑΜ επικράτησε η πεποίθηση ότι εξυφαινόταν η προετοιμασία επιβολής με τη βία του βασιλιά στην Ελλάδα. Αν και ο Βρετανός πρέσβης στο Κάιρο R. Leeper σημείωνε ότι το μοναδικό εμπόδιο σε μια διευθέτηση ήταν ο Γεώργιος, το Foreign Office απέρριψε κάθε πρόταση να υποχρεωθεί ο Γεώργιος να δηλώσει σεβασμό σε ένα μελλοντικό δημοψήφισμα.219

Το Γ.Σ του ΕΛΑΣ περιέγραφε πλέον την κατάσταση ως μια συστηματική προσπάθεια Άγγλων και Ελλήνων που στάλθηκαν από την Αίγυπτο με πολλά χρήματα για να ιδρύσουν ανεξάρτητες ομάδες υπέρ του βασιλιά.220 Όπως είχε υπογραμμίσει η ΚΕ του ΕΑΜ, το πρόβλημα ήταν ότι οι δεκάδες «ψευδο-εθνικές» οργανώσεις, όπως η Ιερή Ταξιαρχία, ο ΕΔΕΣ, η Χ, η ΠΑΟ και άλλες εξωθούνταν από τους Βρετανούς να θεωρούν ως μοναδικό τους στόχο τη διάλυση του ΕΑΜ.221 Αφότου η αντιστασιακή αντιπροσωπία γύρισε άπρακτη στην Ελλάδα, στις 16 -17 Σεπτεμβρίου 1943, παρότι είχε παρατείνει όσο μπορούσε την παραμονή της στο Κάιρο και κυκλοφορούσαν έντονες φήμες ότι επίκειτο η εισβολή Βρετανών για την απελευθέρωση της χώρας, το ΕΑΜ θεωρούσε ότι η ανάπτυξη αντιστασιακών οργανώσεων με την προτροπή των Βρετανών αποτελούσε προγεφύρωμα της βίαιης επιβολής του Γεωργίου που επέμενε να διακοινώνει ότι θα επέστρεφε στην Ελλάδα επικεφαλής του στρατού του. Την ίδια μάλιστα στιγμή οι Βρετανοί επιδοκίμαζαν συμπεριφορές όπως του Μιχαήλοβιτς στη Γιουγκοσλαβία, παρότι είχε προσχωρήσει στους Γερμανούς και επιτίθεντο σε συμμαχικά πλοία στο Δούναβη ενώ αρνούνταν να αποκηρύξουν τα Τάγματα Ασφαλείας στην Ελλάδα, γεγονός που δημιούργησε την εντύπωση ότι αυτό που προπαγάνδιζαν οι Γερμανοί, το κοινό μέτωπο του δυτικού κόσμου εναντίον των Σοβιετικών 222είχε βάση αλήθειας.

Είναι χαρακτηριστικό ότι σε οποιαδήποτε προσπάθεια που έγινε χωρίς τη βρετανική μεσολάβηση για να διευθετηθούν οι αντιθέσεις, όπως η συμφωνία που πρότεινε ο Σαράφης σε Ψαρρό και Ζέρβα ώστε να δεσμευτούν να αντιδράσουν από κοινού σε μια πραξικοπηματική επιβολή του μονάρχη, οι Βρετανοί παρενέβαιναν για να ακυρώσουν τη διευθέτηση.223 Ο Woodhouse είχε ενημερώσει το Foreign Office ότι ο ΕΛΑΣ έφτασε μέχρι του σημείου να πιστεύει ότι ορισμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις έγιναν για να προετοιμαστεί η επιστροφή του βασιλιά και για αυτό σκεπτόταν να τις μποϋκοτάρει.224

Παράλληλα, διελκυστίνδα γύρω από τον οπλισμό των Ιταλών που συνθηκολογούσαν, ενέτεινε την καχυποψία, δεδομένου ότι το ΕΑΜ, που προσδοκούσε να αποκτήσει τα όπλα αυτά ώστε να διαθέτει τη δύναμη πυρός που απαιτούνταν για μια αποτελεσματική αντεπίθεση κατά των Γερμανών, παρακολουθούσε την προσπάθεια των Βρετανών να διαθέσει μεγάλο τμήμα του οπλισμού της μεραρχίας Πινερόλο που βρισκόταν στις περιοχές που ήλεγχε ο ΕΛΑΣ, στον ΕΔΕΣ, ο οποίος φερόταν πλέον ως φίλα προσκείμενος στο Γεώργιο. Το γεγονός ότι το ΣΜΑ σταμάτησε να εφοδιάζει τον ΕΛΑΣ ως αντίποινα για τη διάλυση μιας αμφιλεγόμενης ομάδας στο χωριό Μώλος της Ρούμελης, που αόριστα ισχυριζόταν ότι ανήκε στον ΕΔΕΣ, ενώ οι Ιταλοί διευκολύνονταν να έχουν ξεχωριστές συνεννοήσεις με το Ζέρβα επιβεβαίωσε τους φόβους. Στις 8 Οκτωβρίου ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε σε κάποιες μονάδες του ΕΔΕΣ στην Θεσσαλία που παρενοχλούσαν τμήματα του ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας ανακάλεσε το συνταγματάρχη Ραυτόπουλο από το Κοινό Στρατηγείο και η σύγκρουση γενικεύτηκε. Την επίθεση αποφάσισε το Γ.Σ του ΕΛΑΣ ακριβώς για να μια προλάβει αυτό που αποτελούσε εδραία πεποίθηση στον ΕΛΑΣ, μια επιθετική κίνηση του Ζέρβα σε συνδυασμό με εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Γερμανών.225 Να σημειωθεί ότι ο ΕΛΑΣ στην περιοχή, παρότι η πλευρά του ΕΔΕΣ διαμαρτυρόταν ότι ήταν θύμα προσχεδιασμένης ενέργειας δεν ήταν προετοιμασμένος για τέτοιες επιχειρήσεις. Η VΙΙΙ Μεραρχία της περιοχής Ηπείρου δεν είχε κανονικά αναπτυχθεί ενώ οι δυνάμεις των ισχυρών μεραρχιών του ΕΛΑΣ (Ι, ΧΙΙΙ) ήταν προσανατολισμένες προς τη Θεσσαλία και την Ήπειρο. Για αυτό χρειάστηκε να διαταχθεί η ΧΙΙΙ Μεραρχία με τα δύο Συντάγματα 2/39 και 5/42 να μετακινηθεί στην περιοχή εν είδει εκστρατευτικού σώματος και να κινηθούν προς την περιοχή των Τζουμέρκων-Βάλτου.

Η άρνηση των Βρετανών και του Ζέρβα να συζητήσουν την αντιδικία στα όρια του Κοινού Γενικού Στρατηγείου έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαιώνιση των συγκρούσεων. Όταν μάλιστα το Γ.Σ.Μ.Α αποφάσισε να διακόψει τη βοήθεια προς τον ΕΛΑΣ (που αφορούσε και τη σίτιση των Ιταλών αιχμαλώτων) και να την πολλαπλασιάσει για το Ζέρβα, ο ΕΛΑΣ, του οποίου η πρόταση για διασυμμαχική επιτροπή επιδιαιτησίας απορρίφθηκε,226 συνέδεσε την επίθεση των Γερμανών, στις 17 Οκτωβρίου 1943, για τη διάνοιξη του δρόμου Γιάννενα-Τρίκαλα με υλοποίηση του σχεδίου δράσης του αντιεαμικού μετώπου. Στις 20 μέρες των επιχειρήσεων κατά των Γερμανών ο ΕΛΑΣ είχε χάσει 500 άνδρες.227

Πάντως το πόσο καθοριστική ήταν η εντύπωση ότι οι άλλες οργανώσεις προωθούσαν τα συμφέροντα του Γεωργίου φάνηκε από το γεγονός ότι κάθε φορά που γινόταν λόγος για την πρόθεση των Βρετανών να επανεξετάσουν τη θέση τους έναντι του μονάρχη, το ΕΑΜ προχωρούσε σε αναθεώρηση της στάσης του έναντι των άλλων οργανώσεων.228 Μάλιστα, ο ίδιος ο Woodhouse είχε πληροφορήσει το Κάιρο, ότι από τον Ιούνιο έως το Σεπτέμβριο του 1943 το ΕΑΜ προωθούσε συνεργασία με ΠΑΟ, ΕΚΚΑ, ΕΔΕΣ, ακριβώς επειδή πίστευε ότι ο Γεώργιος θα υποχρεωνόταν να δηλώσει ότι δεν θα επέστρεφε χωρίς δημοψήφισμα στην Ελλάδα. Μόνο το γεγονός ότι διαψεύστηκε αυτή η ελπίδα, ήταν για τον ίδιο το Βρετανό αξιωματούχο αίτιο της επιθετικότητας του ΕΑΜ.229 Είναι χαρακτηριστικό ότι το ίδιο το Foreign Office τροποποιούσε τη στάση του έναντι του εαμικού φόβου κάθε φορά που έβλεπε ότι ο Ζέρβας κινδύνευε να διαλυθεί από τον ΕΛΑΣ, όπως έγινε με την επιστολή Γεωργίου προς Τσουδερό της 8ης Νοεμβρίου 1943 που φαινόταν ότι δεχόταν να υποβληθεί σε δημοψήφισμα το μέλλον της μοναρχίας στην Ελλάδα και τη δήλωση Τσώρσιλ στη Βουλή των Κοινοτήτων στις 9 Νοεμβρίου 1943.230

Μάλιστα, από τη στιγμή που διασκεδάστηκαν οι φόβοι για πιθανό βασιλικό πραξικόπημα, ο ΕΛΑΣ αναθεώρησε τη στάση του και απέφυγε την οριστική διάλυση των δυνάμεων του Ζέρβα-στο αρχηγείο της Συμμαχικής Στρατιωτικής Αποστολής τη θεωρούσαν βέβαιη-και μάλιστα στις 19 Δεκεμβρίου ο ίδιος ο ΕΛΑΣ ζήτησε μεσολάβηση του ΣΜΑ για διαπραγματεύσεις. Καθοριστική ήταν και η πληροφορία ότι η κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής συναινούσε στην αποκήρυξη των συνεργατών των Γερμανών.231 Μάλιστα, όταν η κυβέρνηση προέβη σε απευθείας καταγγελία των Ταγμάτων Ασφαλείας, το ΕΑΜ με επιστολή του προς τον Τσουδερό εξέφρασε την πλήρη ικανοποίησή του, πρότεινε κυβέρνηση εθνικής ενότητας για να σταματήσουν οι προστριβές και να στείλει ο Τσουδερός αντιπρόσωπό του στο Γ.Σ του ΕΛΑΣ για να προχωρήσουν οι διαπραγματεύσεις ειρήνευσης με τις άλλες οργανώσεις.232 Παρότι ο Τσουδερός απέρριψε συνεννοήσεις με μειοψηφίες, οι Βρετανοί δεν έκρυβαν την ικανοποίησή τους από την υποχωρητικότητα του ΕΑΜ.233 Να σημειωθεί ότι παρότι ο ΕΔΕΣ ισχυριζόταν ότι το ΕΑΜ έκανε μονομερή αγώνα εναντίον του, το Γ.Σ του ΕΛΑΣ είχε επιστήσει την προσοχή όλων των διοικητών του ΕΛΑΣ στο σχέδιο των Γερμανών να επωφεληθούν από τις επιχειρήσεις του ΕΛΑΣ κατά του ΕΔΕΣ και να εκκαθαρίσουν όλη την ελεύθερη Ελλάδα. Για αυτό ζητούσε ένταση των σαμποτάζ, και αιφνιδιαστικές επιχειρήσεις εναντίον εχθρικών φυλακίων, σιδηροδρομικών γραμμών, μικρών στρατιωτικών φαλαγγών. Αν, μάλιστα, οι Βρετανοί δεν έδιναν τα αναγκαία εκρηκτικά και πυρομαχικά, οι επιχειρήσεις έπρεπε να γίνουν με όποιο μέσο διέθετε ο ίδιος ο ΕΛΑΣ.234

Οι συγκρούσεις στην ουσία επαναλήφθηκαν μόνο όταν ο Ζέρβας υποκινούμενος από τους Βρετανούς εξαπέλυσε αντεπίθεση ώστε να εξασφαλίσει καλύτερες θέσεις κατά τις διαπραγματεύσεις στις 6 Ιανουαρίου 1944. Ωστόσο, το γεγονός ότι στα μέσα Ιανουαρίου 1944 βασιλικό διάταγμα στερούσε την ιθαγένεια από εκείνους που είχαν συνεργαστεί με τις κατοχικές κυβερνήσεις και ιδίως το μήνυμα του Τσουδερού ότι όσοι μετείχαν στα ΤΑ έπρεπε να τα εγκαταλείψουν ως 31 Ιανουαρίου 1944 αλλιώς θα θεωρούνταν προδότες, οδήγησε τον ΕΛΑΣ σε διατύπωση συγκεκριμένων θέσεων για την από κοινού ίδρυση ενιαίου ανταρτικού στρατού.235 Το ζήτημα της αποκήρυξης των Ταγμάτων Ασφαλείας ήταν καθοριστικό για τον ΕΛΑΣ αφού διασπείρονταν φήμες από τους Γερμανούς ότι τα Τάγματα είχαν συμμαχική υποστήριξη236 και ότι αφού θα εκκαθάριζαν την Πελοπόννησο από τον ΕΛΑΣ, θα προσχωρούσαν στο Ζέρβα για να τον ενισχύσουν κατά του ΕΛΑΣ.237

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ΕΛΑΣ προχώρησε στη διευθέτηση παρότι ο Ζέρβας φαινόταν άτεγκτος. Στις 17 Ιανουαρίου 1944 με Διαταγή το ΓΣ ζήτησε πλήρη προσαρμογή στις απαιτήσεις του σχεδίου «Κιβωτός»238 ενώ δεν έκρυβε την ικανοποίησή του για το γεγονός ότι όλες οι οργανώσεις, στις 19 Φεβρουαρίου 1944, αποκήρυξαν τα Τάγματα Ασφαλείας.239 Ο ίδιος ο ΕΛΑΣ πρότεινε αυτό που επιδίωκε ο Ζέρβας: η ανακωχή να μετραπεί σε οριστική παύση των εχθροπραξιών και οι εμπλεκόμενοι να διατηρήσουν τις θέσεις που κατείχαν με την υπογραφή της συμφωνίας, κίνηση που προκάλεσε κατάπληξη στην άλλη πλευρά.240 Διατάχθηκε από το ΓΣ του ΕΛΑΣ η απόλυση όλων των αιχμαλώτων του ΕΔΕΣ, εκτός εκείνων που δεν κατηγορούνταν για εσχάτη προδοσία, ενώ όλα τα μακεδονικά, θεσσαλικά και ρουμελιώτικα τμήματα όφειλαν να γυρίσουν στις μεραρχίες τους. Διαμαρτυρήθηκε δε γιατί οι αντιπρόσωποι του Ζέρβα καθυστερούσαν να προσέλθουν στις διαπραγματεύσεις, γεγονός που δεν επέτρεπε την άμεση ενοποίηση των ανταρτικών δυνάμεων.241

Παρότι οι Βρετανοί συνέχιζαν να εφοδιάζουν άλλες οργανώσεις, υποθηκεύοντας την ισχύ της συμφωνίας,242 το ΕΑΜ δέχτηκε και τον όρο να λαμβάνονται ομόφωνα οι αποφάσεις στο Μυρόφυλλο, που επιλέχθηκε ως τόπος υπογραφής της συμφωνίας. Πρότεινε να συγκροτηθεί επιτροπή αντιπροσώπων των οργανώσεων που μετείχαν στη Σύσκεψη ώστε να αναλάβουν διαπραγματεύσεις με τον Τσουδερό ενώ συμφώνησε να δημιουργηθεί κοινή ανώτατη στρατιωτική διοίκηση με αρχηγό που θα εγκρινόταν ομόφωνα..243 Είναι εξίσου χαρακτηριστικό ότι λίγο αργότερα το ΓΣ του ΕΛΑΣ ζήτησε τη συνεργασία του Ζέρβα ώστε να αντιμετωπιστούν από κοινού οι Γερμανοί στην περιοχή Μετσόβου-Ιωαννίνων.244 Πάντως σε όλες τις περιπτώσεις, όπως απέδειξε αργότερα στα μέσα Απριλίου 1944 και η διάλυση του 5/42 Συντάγματος και ο φόνος του συνταγματάρχη Ψαρρού, η πολιτική του ΕΑΜ έναντι των άλλων δυνάμεων καθοριζόταν και από την διαπάλη της επίσημης γραμμής της οργάνωσης με την επιθετική τάση στο εσωτερικό του ΕΑΜ, προερχόμενη κυρίως από τους καπεταναίους, που ανάλογα με την τροπή των πραγμάτων εμφιλοχωρούσε να υποκαταστήσει de facto την επίσημη γραμμή.

ΕΔΕΣ

Η δημιουργία του ΕΔΕΣ

Ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος (ΕΔΕΣ) ιδρύθηκε στις 9 Σεπτεμβρίου 1941 από το Ν. Ζέρβα, το Λεων. Σπαή και τον Ηλ. Σταματόπουλο, το Μ. Μυριδάκη, και το Δ. Μπέη ως μια συνωμοτική οργάνωση με μέλη που υφίστατο μύηση (κατά την οργάνωση είχαν μυηθεί μέχρι τον Ιούλιο του 1942 5000 μέλη)245. Αρχηγός της οργάνωσης είχε ανακηρυχθεί ερήμην ο στρατηγός Ν. Πλαστήρας που βρισκόταν από το Μάρτιο του 1933 αυτοεξόριστος στη Γαλλία, αν και οι πολιτικοί φίλοι του Πλαστήρα στην Αθήνα ήταν αντίθετοι με τον ΕΔΕΣ. Ωστόσο, όταν ο στενός συνεργάτης του Πλαστήρα, Κομν. Πυρομάγλου έρχεται από το Παρίσι στις 23 Σεπτεμβρίου 1941,246 κυκλοφόρησε η φήμη ότι ο στρατηγός ήθελε προσχώρηση όλων των υποστηρικτών του στον ΕΔΕΣ.247

Να σημειωθεί ότι ο Πλαστήρας, λόγω της κακής φήμης του Ζέρβα, του φερόμενου ως στρατιωτικού ηγέτη της οργάνωσης, είχε προειδοποιήσει τον Πυρομάγλου να μην έρθει σε καμιά επαφή με το Ζέρβα.248 Ο Πυρομάγλου, όμως, πείστηκε από τον τελευταίο να αναλάβει γενικός γραμματέας του ΕΔΕΣ και έτσι σχηματίστηκε η εντύπωση ότι ο ΕΔΕΣ είχε την έγκριση του Πλαστήρα, γεγονός που πολιτογράφησε την οργάνωση ως αδιάλλακτα δημοκρατική.249 Ο ΕΔΕΣ απέκτησε πρόγραμμα και καταστατικό,250 οργάνωση και Διοικούσα Επιτροπή υπό τους Β. Πετρόπουλο, Κομ. Πυρομάγλου, Θ. Κουντουριώτη, Ι. Δημάκη και Ν. Ζέρβα.251 Στην ουσία ο ΕΔΕΣ υποσκέλισε άλλες δημοκρατικές οργανώσεις που ιδρύθηκαν το ίδιο διάστημα, όπως τα Ε.Ε.Ε, ή τα Α.Α.Α, ακριβώς επειδή εξαιτίας του Πυρομάγλου διέθετε ένα σχετικά συγκροτημένο κοινωνικό πρόγραμμα.252

Το πρόγραμμα αυτό ήταν σαφώς σοσιαλιστικού χαρακτήρα, με θέσεις περί της μεταπολεμικής συγκρότησης δομών κοινωνικής ισότητας ενώ διεκδικούσε αποστάσεις από τα υπόλοιπα κόμματα, ακόμη και τα δημοκρατικά αλλά και από το Κάιρο, ώστε να αποφευχθεί η μεταπολεμική επάνοδος του μονάρχη στην εξουσία. Ο Γεώργιος χαρακτηριζόταν προδότης που έπρεπε να απομακρυνθεί, όταν θα δημιουργούνταν η σοσιαλιστική δημοκρατία που το πρόγραμμα προέβλεπε.253 Είναι ενδεικτικό πάντως ότι το πρόγραμμα παρά τους προωθημένους πολιτικούς του στόχους δεν έκανε αναφορά ούτε στη γερμανική Κατοχή ούτε στην αντίσταση και πως έπρεπε αυτή να οργανωθεί.254

Ο Ναπολέων Ζέρβας

Από τη διοικούσα επιτροπή και τα μέλη του ΕΔΕΣ ο μόνος που είχε στρατιωτικές γνώσεις και εμπειρία ήταν ο συνταγματάρχης Ναπολ. Ζέρβας, στον οποίο αναγκαστικά έπεσε το βάρος να διερευνήσει τις δυνατότητες ανάπτυξης ανταρτικού στρατού από την οργάνωση. Προσωπικά ο ίδιος ο Ζέρβας είχε κατορθώσει να έρθει σε επαφή με τη SOE, τη βρετανική υπηρεσία που είχε αναλάβει την οργάνωση του αντιστασιακού αγώνα στην Ελλάδα, αρχικά μέσω της οργάνωσης Προμηθέας ΙΙ του Χ. Κουτσογιαννόπουλου, το Φεβρουάριο του 1942 και αργότερα μέσω του επίσημου αντιπροσώπου στην Ελλάδα της SOE Οδυσσέα, τον Απρίλιο του 1942, οπότε και ξεκίνησαν κάποιες προετοιμασίες ώστε ο Ζέρβας να βγει στο βουνό και βάσει του βρετανικού σχεδίου, στην Ήπειρο.255

Ο Ζέρβας, ωστόσο, δεν ενέπνεε ιδιαίτερη εμπιστοσύνη, δεδομένου ότι ήταν ένα πρόσωπο με αμφιλεγόμενο πολιτικό παρελθόν, ιδιαίτερα φιλόδοξο- οι Βρετανοί σημείωναν δηκτικά ότι στο βουνό προήγαγε τον εαυτό του σε στρατηγό- που αποσκοπούσε να αναγνωριστεί ως πολιτικός ηγέτης και ενδεχομένως να κυβερνήσει αργότερα τη χώρα.. Να σημειωθεί ότι μεταπολεμικά δημιούργησε δικό του κόμμα, ακραία φιλομοναρχικό, το Εθνικό Κόμμα Ελλάδος, και πρόβαλε τον εαυτό του ως το μοναδικό αξιόπιστο εκπρόσωπο του μοναρχικού στρατοπέδου που του ανήκε δικαιωματικά η ηγεσία.256 Είναι χαρακτηριστικό ότι το ίδιο το καταστατικό της οργάνωσης απέδιδε στον ΕΔΕΣ το χαρακτήρα ενός εθνικού στρατού, που θα εξέφραζε μονοπωλιακά το σύνολο των πολιτικών δυνάμεων της χώρας και μάλιστα όριζε ότι το πολιτικό μέλλον της χώρας θα καθοριζόταν δυνάμει των διαθέσεων των 4/5 των μελών της οργάνωσης κατά τη διάρκεια της απελευθέρωσης.257 Ο ίδιος ο Ζέρβας δεν είχε καμία σαφή κοινωνική επιδίωξη ούτε και πολιτικό πρόγραμμα, αλλά αρκούνταν στην αναγνώριση που θα εξασφάλιζε από το έθνος, λόγω της συνεισφοράς του στον εθνικό αγώνα.258

Το πολιτικό του παρελθόν ήταν άλλωστε εξαιρετικά αντιφατικό: αν και είχε εισαχθεί στη Σχολή Ευελπίδων δεν μπόρεσε να αποφοιτήσει και μεταγράφηκε στη Σχολή Υπαξιωματικών από την οποία αποφοίτησε. Στα 1916 συντάχθηκε με τους Βενιζελικούς στη Θεσσαλονίκη, διακρίθηκε και έγινε επιτελάρχης του στρατηγού Ιωάννου στην ταξιαρχία Αρχιπέλαγος, όπου απέκτησε τάσεις, κατά τις βρετανικές πηγές, επιδειξιομανίας. Στα 1922 έγινε Ταγματάρχης και πήρε μέρος στην επανάσταση του Πλαστήρα. Μετά συνδέθηκε με το δικτάτορα Πάγκαλο και έγινε Διοικητής Τάγματος των Σωματοφυλάκων του. Σε μια από αυτές τις μονάδες διοικητής ήταν ο Β. Δερτιλής, το alter ego του Ζέρβα, ο μετέπειτα Γενικός Διευθυντής του υπουργείου Εθνικής άμυνας των Γερμανών και διοικητής των Ταγμάτων Ασφαλείας Πελοποννήσου. Όταν στα 1926 ανατράπηκε ο Πάγκαλος, ο Ζέρβας εκδιώχθηκε από το στρατό και στα 1928 ήταν ο οργανωτής του αποτυχημένου παγκαλικού πραξικοπήματος. Στα 1932 οι βρετανικές πληροφορίες σημείωναν ότι πήρε πολλά λεφτά από το βασιλόφρονα Π. Μαυρομιχάλη για να οργανώσει πραξικόπημα κατά των Βενιζελικών. Μάλιστα, του καταμαρτυρούσαν ότι απλώς απέσπασε τα χρήματα , αν και πιθανότητα την επόμενη χρονιά ενεπλάκη στην απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου. 259

Για τους λόγους αυτούς, όταν ο Ζέρβας άρχισε να καθυστερεί την έξοδό του στο Βουνό, στα μέσα του 1942, παρότι είχε εξασφαλίσει αρκετά χρήματα από τον Προμηθέα ΙΙ, οργάνωση κατασκοπίας που είχαν συγκροτήσει οι Βρετανοί στην Ελλάδα, απαιτώντας συνεχώς περισσότερες λίρες, ενίοτε και με τη συνδρομή απειλών, προκάλεσε αναστάτωση στις βρετανικές υπηρεσίες. 260 Είναι χαρακτηριστικό ότι επειδή ο Ζέρβας είχε υποσχεθεί να συγκροτήσει δύναμη 3.000 ανθρώπων, ο πράκτορας των Βρετανών Οδυσσέας του διέθεσε 20.000.00 δραχμές και οχήματα για να μεταφερθεί στρατιωτικό υλικό. Επειδή ο Ζέρβας ζητούσε επιπλέον χρήματα, ακόμη και για κούπες και παγούρια που θα χρειάζονταν οι αντάρτες του, οι Βρετανοί του ανακοίνωσαν ότι θα έπαιρνε τις 4.000 λίρες που επιτακτικά ζητούσε, μόνο αν ανέβαινε στο Βουνό. Ο Οδυσσέας έφτασε μέχρι του σημείου να θεωρεί το Ζέρβα προδότη και να θέλει να τον σκοτώσει ενώ ο Προμηθέας να θέσει τελεσίγραφο ότι θα τον κατέδιδε εντός 10 ημερών στη Γκεστάπο, αν καθυστερούσε να βγει στα βουνά της Ηπείρου. 261 Τελικά ο Ζέρβας, στις 23 Ιουλίου 1942, βγήκε στο βουνό.

Στο βουνό ο Ζέρβας γρήγορα μετέτρεψε τον ΕΔΕΣ σε μια προσωπική οργάνωση. Οι Βρετανοί πλέον χαρακτήριζαν τον ΕΔΕΣ ως πραιτωριανή δύναμη του Ζέρβα καθώς και μια συγκέντρωση κατώτερων πολιτευτών που μηχανορραφούσαν στην Αθήνα, την οποία ο Ζέρβας υποτιμούσε πλήρως.262 Ο ίδιος χωρίς κάποιο πολιτικό πρόγραμμα, εμφανιζόταν γενικόλογα ως προστάτης του πληθυσμού στην Ήπειρο, ενώ ο ΕΔΕΣ η μόνη αντιστασιακή οργάνωση που «αυθεντικά» αγωνιζόταν ως τέτοια. Μάλιστα, παρότι στο Βουνό βρισκόταν και ο Πυρομάγλου ως πολιτικός του εκπρόσωπος, ο Ζέρβας, ήδη από το Μάρτιο του 1942, μετά τη βρετανική παραίνεση, και σε ανταπόδοση ενισχύσεων που οι Βρετανοί υποσχέθηκαν, έχει δηλώσει μυστικά νομιμοφροσύνη στο Γεώργιο.263

Την ίδια στιγμή, δεδομένου ότι η φιλοδοξίες του προσέκρουαν στο ΕΑΜ, έθεσε σε ενέργεια σχέδιο να ηγηθεί της αντιεαμικής παράταξης, στο πλαίσιο της οποίας αναγκαστικά δεσπόζουσα θέση θα είχαν οι βασιλόφρονες και οι μεταξικοί. Έτσι, έρχεται κρυφά σε επαφή με το «Εθνικό Κομιτάτο», τη διάδοχη οργάνωση της μεταξικής ΕΟΝ264 ενώ περιμένει την κατάλληλη στιγμή ώστε να απολακτίσει δημοσίως το δημοκρατικό παρελθόν της παράταξής του. Δεδομένων δε των ηγετικών του προθέσεων, όταν μαθαίνει τη σύλληψη του Στ. Σαράφη, αρχηγού των Α.Α.Α, το Μάρτιο του 1943 από τον ΕΛΑΣ, προσπαθεί αν εμφανιστεί ως εκπρόσωπος των εθνικών δυνάμεων και ζητά από τους Βρετανούς να του επιτρέψουν να ηγηθεί ο ίδιος της ενέργειας για την απελευθέρωση του Σαράφη.265 Ο E. Myers, αρχηγός της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής στα βουνά, συμβούλευσε να γίνει δεκτή η πρόταση, παρότι θα προκαλούσε μια μετωπική σύγκρουση με τον ΕΛΑΣ αλλά η SOE, αρνείται να δώσει αποκλειστική υποστήριξη στον ΕΔΕΣ, ιδίως όταν εκτιμά ότι ο Ζέρβας εμφορείται από συγκεκριμένα πολιτικά κίνητρα.

Ο C. Woodhouse, υπαρχηγός του Myers, που δεν κρύβει τα φιλοζερβικά του αισθήματα υποκινεί τελικά το Ζέρβα να δηλώσει ανοικτά και ευθέως νομιμοφροσύνη στο Γεώργιο, ώστε να πιστοποιηθεί ο ηγετικός του ρόλος στο αντιεαμικό στρατόπεδο. Πράγματι, ο Ζέρβας στέλνει επιστολή στο Κάιρο με αποδέκτη το βασιλιά και το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, στο οποίο δηλώνει τυφλή υποταγή. 266 Οι Βρετανοί, που επιμένουν να θεωρούν το Ζέρβα καιροσκόπο, αφήνουν να διαρρεύσει η επιστολή στο ΕΑΜ, το οποίο τον καταγγέλλει ως διπρόσωπο και πράκτορα του Γεώργιου.

Η νέα επιχειρηματολογία που ανέπτυξε ο Ζέρβας ήταν ότι μόνος αυτός ήταν εκφραστής όχι μόνο της αγροτιάς και της μικρής ιδιοκτησίας αλλά πρωτίστως όλου του έθνους που, αυθόρμητα και χωρίς καθοδήγηση, «ανέστη κατά του αναρχοκομμουνισμού». Ήταν δε εκείνος που αν δεν τον εμπόδιζαν οι κομμουνιστές θα είχε προελάσει και απελευθερώσει τη Βόρειο Ήπειρο.267 Σύμφωνα με τις βαθύτερες επιδιώξεις του Ζέρβα, ο βασιλιάς θα μπορούσε να εξασφαλίσει τη διάλυση του ΕΑΜ και τη συνεπακόλουθη προαγωγή του Ηπειρώτη αξιωματικού σε εθνικό ηγέτη.268 Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα και ο πολιτικός υπεύθυνος του ΕΔΕΣ, Κομν. Πυρομάγλου θεωρούσε ότι οι ανησυχίες του ΕΑΜ για τυφλό αντικομμουνισμό του Ζέρβα δεν ήταν απολύτως αδικαιολόγητες.269 Ο ίδιος Πλαστήρας, που οι Βρετανοί, για να ενισχύσουν το κύρος του ΕΔΕΣ, προσπάθησαν να επιστρατεύσουν μεταφέροντας τον από το Παρίσι, δήλωσε ότι ο Ζέρβας δεν ήταν κατάλληλος για ηγέτης μαχόμενης οργάνωσης και ότι το ΕΑΜ δεν ήταν ο κομμουνιστικός κίνδυνος που η γερμανική προπαγάνδα ή τα κατάλοιπα του μεταξικού καθεστώτος καλλιεργούσαν.270 Αλλά και οι Βρετανοί, με αφορμή την άκοπη μεταστροφή του στο Πολιτειακό, που υπαινισσόταν ακόμα και επιβολή δικτατορικών λύσεων για να επιβληθεί ο μονάρχης στην Ελλάδα, τον χαρακτήριζαν κυνικό οπορτουνιστή, που με τη στάση του μετέτρεπε τον ΕΔΕΣ σε άσυλο όλων των βασιλοφρόνων που μισούσαν το ΕΑΜ.271 Θεωρούσαν μάλιστα πιθανή την απόπειρά του να καταλάβει κατά την απελευθέρωση την εξουσία στην Ελλάδα για λόγους προσωπικού συμφέροντος.272

Ο ίδιος ο Ζέρβας, όταν ευθέως αποσυνδέθηκε από το δημοκρατικό του παρελθόν, έσπευσε να αφαιρέσει από τον τίτλο της οργάνωσής του το επίθετο «Δημοκρατικός» και να μετονομάσει την οργάνωση, όπως πρότειναν οι Βρετανοί, σε «Εθνικαί Ομάδαι Ελλήνων Ανταρτών»273 Μάλιστα, είναι ενδεικτικό του φανατικού αντικομμουνισμού του ότι μεταπολεμικά ήταν ο μόνος πολιτικός που έφτασε μέχρι του σημείου να καταγγείλει τη Συμφωνία της Βάρκιζας ως «μειοδοτική» για τις εθνικές δυνάμεις.274 Μιλούσε δε για τους κομμουνιστές «ως Βούλγαρους», «καθάρματα της κολάσεως», «εκδορείς και τεμαχιστές». 275 Πάντως, ο πολιτικός κόσμος της Αθήνας στα 1943 ήταν ιδιαίτερα αρνητικός με το Ζέρβα και τις μεταστροφές του, αν και ο ίδιος έκανε τα πάντα για να διασκεδάσει τις εντυπώσεις και έστελνε μηνύματα στο Κάιρο ότι το σύνολο του πολιτικού κόσμου τον στήριζε,276 ενώ τόνισε με ιδιαίτερη έμφαση ότι στις 16 Mαρτίου 1943 το Κόμμα των Φιλελευθέρων, το Λαϊκό Κόμμα και το Δημοκρατικό Κόμμα του Παπανδρέου έστειλαν στο αρχηγείο του τον καθηγητή Χ. Σγουρίτσα, αναγνωρίζοντας τον ηγετικό του ρόλο.277

Η εξέλιξη του ΕΔΕΣ

Ο ΕΔΕΣ ενώ αρχικά δεν διέθετε, τουλάχιστον μέχρι και το φθινόπωρο του 1942 πάνω από 100 άνδρες στην Ήπειρο,278 η συμφιλίωση του Ζέρβα με το βασιλιά κατέστησε τον ΕΔΕΣ πόλο έλξης των βασιλόφρονων αξιωματικών. Όμως οι δύσκολες συνθήκες, η συμπεριφορά του Ζέρβα έναντι των αξιωματικών αυτών279 αλλά και οι συγκρούσεις με το ΕΑΜ, αυξομείωναν με πρωτοφανή ρυθμό τη δύναμη του ΕΔΕΣ. Αν και στα τέλη του 1942 είχε φτάσει τους χίλιους άντρες, το επόμενο Φθινόπωρο είχε απομείνει πάλι με 150 άντρες, ενώ με την απροκάλυπτη βρετανική βοήθεια και τις βρετανικές λίρες έφτασε πολύ σύντομα, στις αρχές του 1944, στους 5.000 άντρες. Την ίδια στιγμή, μάλιστα, η οργάνωση εκκαθαρίστηκε, πλήρως, από τους δημοκρατικούς αξιωματικούς280 ενώ δέχθηκε πάνω από 100 αξιωματικούς που προέρχονταν από τη μοναρχική οργάνωση «Εθνική Δράσις».281

Γενικότερα, ο Ζέρβας, διαθέτοντας την υποστήριξη του Τσώρτσιλ που ζητούσε άνευ όρων ενίσχυση εκείνων που θα πλαισίωναν τα συμφέροντα του Έλληνα μονάρχη, συνειδητοποίησε ότι ο ακραίος αντικομμουνισμός, ήταν όρος μαζικοποίησης του ΕΔΕΣ.282 Η μόνη δυσκολία ήταν ότι οι Βρετανοί δεν μπορούσαν να στηριχθούν στον ΕΔΕΣ για τις εκτεταμένες επιχειρήσεις, που ζητούσαν το καλοκαίρι του 1943, στα πλαίσια του σχεδίου Animal, γεγονός που περιόριζε το προνόμιο του Ζέρβα να αποτελεί το μοναδικό συνομιλητή των Βρετανών.

Προϊόντος του χρόνου, αν και μαζικοποιούνταν, ο ΕΔΕΣ εξελισσόταν σε μια οργάνωση με τα χαρακτηριστικά κλειστής ομάδας. 283 Ο D. Wallace, πράκτορας που στάλθηκε στην Ελλάδα στα 1943, τη χαρακτήριζε φεουδαρχική οργάνωση που εξαρτιόταν από τη βρετανική υποστήριξη, για την οποία ο Ζέρβας είχε εγγυηθεί ότι θα ήταν απόλυτα πιστό βρετανικό όργανο284. Παρότι, όμως, ο ίδιος ο Ζέρβας εμφάνιζε την οργάνωσή του ως πανελλαδική, ο ΕΔΕΣ είχε συμπαγή κοινωνική αναφορά μόνο στην Ήπειρο, αφού η απουσία οργανωμένων πολιτικών μηχανισμών, καθιστούσε ανεδαφικό τον ισχυρισμό του Ζέρβα ότι η οργάνωσή του αριθμούσε 200.000 μέλη.285

Στα μέσα Αυγούστου 1943, που παρατηρήθηκε έξοδος αξιωματικών στο βουνό προς τον ΕΔΕΣ, αφού, κατά τις πληροφορίες του ΕΛΑΣ, είχαν εισπράξει από τους Βρετανούς και 2 χρυσές λίρες για οδοιπορικά, κατά παράβαση της συμφωνίας με τον ΕΛΑΣ ότι οι αξιωματικοί και οι οπλίτες δεν έπρεπε να εισπράττουν μισθό, ο ΕΔΕΣ είχε μια δύναμη γύρω στους 3500 άνδρες, με πολύ περιορισμένη παρουσία στη Μακεδονία, Θεσσαλία, Στερεά Ελλάδα, παρότι ο Ζέρβας συγκρότησε και εκεί ανύπαρκτες ταξιαρχίες και μεραρχίες. Σύμφωνα, μάλιστα, με τα στοιχεία του ΕΑΜ, ακόμα και την περίοδο που ο ΕΔΕΣ είχε φτάσει στο απόγειο της αριθμητικής του δύναμης, το καλοκαίρι του 1944, στη Θεσσαλία διέθετε γύρω στους 350 άντρες και στη Μακεδονία ακόμη πιο λίγους.

Γενικότερα, η οργάνωση στα τέλη του 1943 διέθετε με βάση τα στοιχεία του ΕΛΑΣ 4.000 με 4500 άντρες και των Βρετανών 6000 αντάρτες.286 και οι μονάδες ήταν κατανεμημένες:

  • Ανεξάρτητο Σύνταγμα στην περιοχή Σκλίβανη-Ανώγειον (διοικητής υπολοχαγός Παπαδόπουλος)
  • ΙΙΙ Μεραρχία ΕΔΕΣ διατεταγμένη στον Άραχθο. Στα νότια βρισκόταν το 2/39 Σύνταγμα, στα βόρεια του ποταμού το 3/40 Σύνταγμα και στο Μέσο το 1ο Ανεξάρτητο Σύνταγμα.
  • Η VΙΙΙ Μεραρχία ήταν αναπτυγμένη στο δρόμο Ηγουμενίτσας-Ιωαννίνων
  • Η ΙΧ και Χ Μεραρχία στην περιοχή Πρεβέζης-Αχέροντα.287

Σύμφωνα με τα ίδια τα στοιχεία του ΕΔΕΣ, στις 17 Δεκεμβρίου 1944 ο ΕΔΕΣ διέθετε την ΙΧ, ΙΙΙ, και Χ Μεραρχίες και Ι Ταξιαρχία, το 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων, το Σύνταγμα Ξηροβουνίου και το ΙΙ Τάγμα Γενικού Αρχηγείου.288

Η συνοχή του ΕΔΕΣ-

Το γεγονός ότι ο ΕΔΕΣ εξελίχθηκε σε κλειστή ομάδα και αφέθηκε χωρίς συγκεκριμένους στόχους, καθόρισε και την εν γένει συνοχή της οργάνωσης. Το πόσο μικρή σημασία είχε τελικά το πολιτικό πρόγραμμα του ΕΔΕΣ φαίνεται από το γεγονός ότι τόσο η στρατιωτική όσο και η πολιτική οργάνωση είχαν την ίδια επωνυμία (ΕΔΕΣ). Το γεγονός ενώ φυσιολογικά θα σήμαινε στενή σχέση μεταξύ των δύο πλευρών, στην πραγματικότητα, αντανακλούσε το χαμηλό βαθμό πολιτικοποίησης της οργάνωσης που κινούνταν επί τη βάσει πολιτικών στερεότυπων και στην ουσία επιχείρησε αρχικά να αξιοποιήσει το δημοκρατικό αίσθημα του λαού και αργότερα τους αντικομμουνιστικούς φόβους μερίδων της ελληνικής κοινωνίας.. Στην ουσία δεν υπήρχε κανένας συντονισμός μεταξύ της στρατιωτικής τακτικής και της πολιτικής στρατηγικής, ο Ζέρβας παρέμενε στο βουνό προσανατολισμένος στην προσωπική του πολιτική χωρίς κανένα ενδιαφέρον για τη δράση του πολιτικού σκέλους της οργάνωσής του στην Αθήνα. Μάλιστα, το ότι ο ΕΔΕΣ Αθήνας λειτουργούσε ανεξέλεγκτα και μάλιστα με στελέχη χαμηλού κύρους και αξιοπιστίας επέτεινε το πρόβλημα αφού ο ΕΔΕΣ Αθήνας κατηγορούνταν ακόμα και για συνεργασία με τον εχθρό. Αυτό επέτεινε τη δυσπιστία του πληθυσμού έναντι του Ζέρβα. Ο ίδιος ο Ζέρβας τελικά θα υποχρεωθεί μετά και από βρετανική παρέμβαση να διαχωρίσει τον ΕΔΕΣ των βουνών από αυτόν της Αθήνας.

Με δεδομένο ότι ο ΕΔΕΣ αποτελούσε μια οργάνωση που αδυνατούσε να εγείρει μέσω ενός πολιτικού προγράμματος τον ενθουσιασμό του τοπικού πληθυσμού, κατέστησε σταδιακά το δέλεαρ του μισθού των δύο λιρών σε κυρίαρχο στοιχείο στην προσχώρηση μεγάλου τμήματος αξιωματικών στην οργάνωσή του, για τους οποίους ακόμα και ο Myers δεν έκρυβε την αντιπάθεια του289. Το δεδομένο αυτό καθόρισε και την αστάθεια του ΕΔΕΣ. Ακόμα και οι Βρετανοί γνώριζαν ότι ο ΕΔΕΣ δεν είχε κανένα θετικό άξονα που να διατηρούσε σε συνοχή την οργάνωση.290 Ήταν ως επί το πλείστον ένα άθροισμα αρνητικών στάσεων, με κορυφαία αυτή του αντικομμουνισμού και της αντίθεσης με το ΕΑΜ.291 Στην οργάνωση είχαν μάλιστα προσχωρήσει κοινοί κλέφτες που τους κυνηγούσε το ΕΑΜ,292 πράκτορες των Γερμανών, φοιτητές της ΕΣΠΟ και εν γένει τυχοδιώκτες.293 Είναι ενδεικτικό είναι ότι σε κάποια στιγμή ο Ζέρβας έβγαλε ακόμη και ανακοίνωση για να καταγγείλει όσους είχαν επιδοθεί στην χαρτοπαιξία με κολοσσιαία ποσά.294

Να σημειωθεί ότι, παρόλη την εξέλιξη της οργάνωσης, τα πρόσωπα που προσέδιδαν ένα κύρος στο Ζέρβα ήταν δημοκρατικά με αριστερό προσανατολισμό, όπως ο πολιτικός υπαρχηγός του Ζέρβα Κ. Πυρομάγλου, όσο και ο Η. Πετιμεζάς που ήταν ο κύριος πολιτικός εκπρόσωπος του Ζέρβα στην Αθήνα. Όταν αυτά περιθωριοποιήθηκαν, η οργάνωση απώλεσε πλήρως το κύρος της. Είναι χαρακτηριστικό ότι ακόμα και οι ίδιοι οι προστάτες του Ζέρβα , οι Βρετανοί, λόγω των πολλών διαδόσεων, είχαν φτάσει στο σημείο να ζητήσουν από το Ζέρβα να ξεκαθαρίσει ποιοι είναι οι συνεργάτες του. Ο Ζέρβας απάντησε ότι τη Διοικούσα του ΕΔΕΣ του βουνού αποτελούσαν ο ίδιος, ο υπαρχηγός του Πυρομάγλου και ο Αν. Πετάσης ενώ της Αθήνας ο Η. Πετιμεζάς, ο Λεων. Ζέρβας και ο συνταγματάρχης Ν. Κουσίντας.295

Ο Ζέρβας έδειχνε ιδιαίτερη δυσφορία για την έλλειψη εμπιστοσύνης προς τις δυνάμεις του και είχε ιδίως το Δεκέμβριο του 1943 και τον Ιανουάριο του 1944 απολύσει δεκάδες ανεπαρκείς αξιωματικούς του. Ωστόσο, ο Τ. Barnes, ο Βρετανός σύνδεσμος στο αρχηγείο του Ζέρβα, ειδοποιούσε το Κάιρο ότι ο Ζέρβας έδειχνε απογοητευμένος και σημάδια ότι επιδίωκε να αποχωρήσει από την οργάνωση. Το γεγονός αυτό περιόρισε την κριτική που του ασκούνταν και μάλιστα ο Βρετανός σύνδεσμος ζητούσε να επιτραπεί στο Ζέρβα να εξαπολύει επιθέσεις κατά του ΕΑΜ οπουδήποτε ήθελε ακόμα και στη ίδια τη Θεσσαλία.296

Γιατί οι Βρετανοί, επειδή ο ΕΔΕΣ είχε στην πραγματικότητα μικρό έλεγχο πάνω στους αρχηγούς των δυνάμεων που δεν ήταν κοντά στο Αρχηγείο του και κτυπούσαν μονάδες του ΕΛΑΣ προσβλέποντας σε βρετανικές ενισχύσεις, 297 έπρεπε να είναι φειδωλοί ως προς τις απαιτήσεις του Ζέρβα. Παράλληλα, οι περισσότεροι αξιωματικοί του εντάχθηκαν χωρίς να δοθεί προσοχή στα κίνητρα τους και ήταν φυσικό να αποχωρήσουν αργότερα και να στελεχώσουν μαζικά τα Τάγματα Ασφαλείας. 298 Για τους Βρετανούς η απειθαρχία και η ευνοιοκρατία στους κόλπους του ΕΔΕΣ θα μπορούσε να εξελιχθεί επικίνδυνα.299

Η σχέση με τον πληθυσμό

Αν ο ΕΛΑΣ στηρίχθηκε στο πολιτικό πρόγραμμα του ΕΑΜ, τις οργανώσεις του και την εκτεταμένη διαφώτιση του πληθυσμού, ο Ζέρβας αξιοποίησε, εν απουσία προγράμματος και πολιτικής τακτικής, το πατριωτικό αίσθημα των ανθρώπων και, για κάποιους άλλους, τις βρετανικές λίρες. Όπως είχε σημειώσει Βρετανός σύνδεσμος ο παράγοντας που έπαιζε κυρίαρχο ρόλο στις σχέσεις του Ζέρβα με τους πληθυσμούς στις περιοχές που ο ΕΔΕΣ αναπτυσσόταν ήταν ο χρυσός, δεδομένου ότι ο Ζέρβας έκανε αγορές σε εξαιρετικά καλές τιμές.300 Γιατί ειδικά από τον Οκτώβριο του 1943 έως τον Ιανουάριο του 1944, την περίοδο των συγκρούσεων με τον ΕΛΑΣ, ο ΕΔΕΣ είχε τη δυνατότητα αξιοποίησης μεγάλων χρηματικών ποσών αφού είχε λάβει τετραπλάσια ποσά ενισχύσεων από ότι οι άλλες οργανώσεις.301 Συνολικά η οργάνωση από το 1942 έως το 1944 είχε εισπράξει συνολικά 177.750 λίρες χωρίς τις ανεπίσημες βρετανικές ενισχύσεις αλλά και τις ενισχύσεις σε δραχμές.302 Να σημειωθεί ότι μόνο με τους πόρους αυτούς ο ΕΔΕΣ μπορούσε να συντηρηθεί, επειδή ακόμα και αν διέθετε τους πολιτικούς μηχανισμούς του ΕΑΜ, η αριθμητική του αναφορά σε σχέση με τα πληθυσμιακά δεδομένα των περιοχών που δρούσε δεν θα επέτρεπε την συντήρησή του..303

Δεδομένου ότι πολλοί από τους αντάρτες του ΕΔΕΣ επειδή δεν είχαν ελεγχθεί, πέραν της αντικομμουνιστικής τους προσήλωσης και κινούνταν από προσωπικά τυχοδιωκτικά ελατήρια, αποτελούσαν πηγή προστριβών με τους τοπικούς πληθυσμούς. Ο ΕΛΑΣ διέθετε στοιχεία από κατασχεμένα έγγραφα του ΕΔΕΣ ότι συχνά παρουσιάζονταν φαινόμενα λεηλασιών, αυθαίρετες έρευνες, αρπαγές, και προστριβές του τοπικού πληθυσμού με αντάρτες του ΕΔΕΣ.304 Είναι ενδεικτικό ότι για αυτό ακριβώς το λόγο ο ΕΔΕΣ προκαλούσε τη δυσπιστία στο τμήμα του τοπικού πληθυσμού, που διέθετε κάποια οικονομική βάση, δηλαδή στους «νοικοκυραίους». Οι πλούσιες κωμοπόλεις Θεσπρωτικό, Παραμυθιά, Πάργα, οι Φιλιάτες ήταν εαμοκρατούμενες και μάλιστα ο Ζέρβας τις τιμώρησε με λεηλασίες (Πάργα, Θεσπρωτικό).305.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ενώ το ΕΑΜ επέλυε το πρόβλημα της συντήρησης των δυνάμεών του με την περιστολή της μαύρης αγοράς και την επιβολή φόρου στις συναλλαγές, ο Ζέρβας όχι μόνο δεν επιδίωξε να σταματήσει τη μαύρη αγορά αλλά συνδέθηκε στενά με αυτή, 306 παρά τις βρετανικές διαμαρτυρίες ότι η πρακτική του συμβάδιζε πλήρως με την τακτική των Γερμανών να τυπώνουν απεριόριστα ποσά χαρτονομισμάτων για να μετατρέπουν τις λίρες που διέθετε ο Ζέρβας σε αιτία αύξησης του πληθωρισμού. Οι Βρετανοί έφτασαν μάλιστα να χαρακτηρίζουν το Ζέρβα άπληστο που ξόδευε απερίσκεπτα και ζητούσε συνεχώς περισσότερα.307 Να σημειωθεί ότι ο Ζέρβας διέθετε άφθονα χρηματικά μέσα και μετά τον πόλεμο, στην προεκλογική του εκστρατεία, στα 1946, γεγονός που γεννούσε την απορία ακόμη και σε πολιτευτές των Λαϊκών στην Ήπειρο, που απέδιδαν τα χρήματα αυτά σε κέρδη του Ζέρβα επί Κατοχής.308

Η ανταρτική τακτική του ΕΔΕΣ

Γενικά ο ΕΔΕΣ δεν λειτούργησε ποτέ ως ένας οργανωμένος στρατός, αντίστοιχος του ΕΛΑΣ αλλά κυρίως στηρίχθηκε σε μια τακτική να δρα σε επίπεδο μικρών ανταρτοομάδων, στηριζόμενος στην πρωτοβουλία ανεξάρτητων μεταξύ τους διοικήσεων, που αν και υπάγονταν σε Μεραρχίες και Συντάγματα δεν έπαυαν να αποτελούν ομάδες παρενόχλησης του εχθρού. Το γεγονός, ενώ επέτρεπε τις ανεξέλεγκτες προστριβές με άλλες ανταρτικές οργανώσεις αφού δεν υπήρχε συντονισμός, δικαιολογούσε και κατηγορίες ότι με την πρακτική αυτή ο Ζέρβας απέφευγε την πραγματική σύγκρουση με τους Γερμανούς. Να σημειωθεί ότι την ίδια περίοδο ο ΕΛΑΣ, αναγνωρίζοντας την αδυναμία να αντιπαρατεθεί στους Γερμανούς ως ανοργάνωτος ανταρτικός στρατός, και ιδίως να προβαίνει σε οργανωμένες συμπτύξεις, όταν οι Γερμανοί προέβαιναν σε εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, προσπαθούσε να ανασυγκροτηθεί σε βάσεις ενός οργανωμένου τακτικού στρατού.

Οι ίδιοι οι Βρετανοί, που αναγνώριζαν τη σημασία μια απελευθερωμένης από τους αντάρτες ζώνης στα δυτικά της χώρας, ώστε να εξασφαλιστούν οι απαραίτητες δυνάμεις προκαλύψεως, ακόμα και για επιχειρήσεις δολιοφθοράς, δυσανασχετούσαν με την τακτική του Ζέρβα να αποφεύγει μια πιο οργανωμένη συγκρότηση. Μάλιστα το SOE προσπαθούσε να εξασφαλίσει για τον ΕΔΕΣ το συγκεντρωτικό έλεγχο μέσω αξιωματικών στην Αθήνα υπό την αιγίδα του Δαμασκηνού. Ωστόσο, όταν το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής στις 12 Δεκεμβρίου 1943 με το υπ΄αριθμ. 126 σήμα του ζήτησε εξηγήσεις για τη μειωμένη επιθετικότητα του Ζέρβα έναντι των Γερμανών, ο τελευταίος αρκέστηκε να αποδίδει ευθύνες στον ΕΛΑΣ αλλά και στη Μέση Ανατολή για έλλειψη εμπιστοσύνης στο πρόσωπο του.309

Στην ουσία, οι συγκρούσεις με τους Γερμανούς στους οποίους ενεπλάκη ο ΕΔΕΣ δεν ξεπέρασαν τα επίπεδα περιορισμένων στρατιωτικών εμπλοκών, κυρίως αμυντικού χαρακτήρα κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των Γερμανών στην Ήπειρο.310 Είναι χαρακτηριστικό ότι με βάση το βιβλίο Απωλειών της, η οργάνωση είχε 74 νεκρούς στις συγκρούσεις της με τον ΕΛΑΣ και μόνο 55 από αυτές με τους κατακτητές.311 Οι ίδιοι οι Βρετανοί έκαναν σύγκριση μεταξύ της δράσης του ΕΛΑΣ και του ΕΔΕΣ μέχρι τα μέσα του 1943 και διαπίστωναν ότι ενώ ο ΕΛΑΣ είχε προκαλέσει 1194 θύματα στο στρατό των κατακτητών, ο Ζέρβας είχε κάνει ουσιαστικά μόνο μια καθεαυτό εκτεταμένη επίθεση σε αυτοκινητοπομπή στο δρόμο Άρτας-Αμφιλοχίας. Την ίδια περίοδο ο Ζέρβας είχε δεχτεί από τους Βρετανούς 59.774 τόνους πυρομαχικά ενώ ο ΕΛΑΣ μόνο 34.072.312 Οι Βρετανοί εκτιμούσαν ότι στο διάστημα αυτό ο Ζέρβας διέθετε 2.000 άντρες περίπου, πολλοί από τους οποίους δεν είχαν εμπλακεί σε πολεμικές επιχειρήσεις.313

Οι συγκρούσεις με το ΕΑΜ

Προφανώς, η μειωμένη, σε σχέση με τις διαθέσιμες δυνάμεις, πολεμική ικανότητα του Ζέρβα αφορούσε και τις προστριβές του με τον ΕΛΑΣ. Αν και αρχικά το ΕΑΜ ήταν ιδιαιτέρως διαλλακτικό με το Ζέρβα, δεδομένου ότι στο ΚΚΕ υπήρχε η άποψη ότι οργανώσεις σαν αυτή του ΕΔΕΣ ήταν μεν οπαδοί του Πλαστήρα που επιδίωκαν μια ιδιότυπη στρατιωτική δικτατορία, αφετέρου λόγω της αντιπαλότητας με το βασιλιά, θα μπορούσαν πιθανά να ενταχθούν σε μια ενιαία οργάνωση αντίστασης ή να συντονιστούν μεταξύ τους, στα πλαίσια μιας έμπρακτης πραγματοποίησης της εθνικής ενότητας, στρατηγική που κατά το Σιάντο κέρδιζε συνεχώς έδαφος στα λαϊκά στρώματα.314 Για αυτό και στον ίδιο το Ζέρβα είχε αρχικά προταθεί να αναλάβει αρχιστράτηγος του ΕΛΑΣ. Ο ίδιος ο Α. Τζήμας είχε απευθύνει έντονες συστάσεις σε εκείνους από τους καπεταναίους του ΕΛΑΣ που επιδίωκαν «την κοινωνική επανάσταση» και θεωρούσαν ότι ο Ζέρβας ήταν εμπόδιο. 315

Όταν όμως ο Ζέρβας προσέδωσε στην οργάνωσή του έναν αντιεαμικό προσανατολισμό και αποκήρυξε το δημοκρατικό του παρελθόν, για το ΕΑΜ φάνταζε πλέον ως ο πολιορκητικός κριός των μοναρχικών για να επιβάλουν το βασιλιά στη μεταπολεμική Ελλάδα. Ο ίδιος ο Ζέρβας είχε από νωρίς με διαταγή του, στις 18 Μαίου 1943, προσανατολίσει τον ΕΔΕΣ να πάρει μέτρα για το ενδεχόμενο μιας σύγκρουσης με το ΕΑΜ.316 Έτσι, η έντονη επιθετικότητα έναντι του ΕΛΑΣ, ακόμα και οι ίδιοι οι Βρετανοί διαμαρτύρονταν για αυτό, 317 κατέστησε σχεδόν βέβαιη τη σύγκρουση. Παρόλη, όμως, την καχυποψία, το ΕΑΜ θα προχωρήσει στη Συμφωνία των Εθνικών Ομάδων, τον Ιούλιο του 1943, δημιουργώντας κάποιες προϋποθέσεις για συνεργασία, τις οποίες ο Ζέρβας υποβάθμισε, αποφεύγοντας την αποστολή ανώτερων επιτελικών αξιωματικών στο νέο Στρατηγείο.

Η κατάσταση επιδεινώθηκε το Φθινόπωρο του 1943 εξαιτίας και της τροπής που πήραν τα πράγματα με τον ΕΔΕΣ Αθηνών. Η οργάνωση, έχοντας σταδιακά αλωθεί από μια σειρά ανυπόληπτα πρόσωπα αλλά και ανοικτούς συνεργάτες του κατακτητή και των κυβερνήσεων της Αθήνας, (ιδίως τους Α. Ταβουλάρη υπουργό Εσωτερικών και Ι. Βουλπίωτη της Εταιρίας Ραδιοφωνικών Εκπομπών) ή οπαδούς μιας συμμαχίας Βρετανών και Γερμανών κατά των κομουνιστών, όπως ο Στ. Γονατάς, υφίστατο συνεχείς ανακατατάξεις. Στις 3 Φεβρουαρίου 1943 η Διοικούσα Επιτροπή του ΕΔΕΣ Αθηνών εξαρθρώθηκε με συλλήψεις αρκετών από τους επικεφαλής της πιθανόν λόγω προδοσίας, και ενώ το Σεπτέμβριο του 1943 ανασυγκροτήθηκε εκ νέου, στις 4 Νοεμβρίου 1943 δολοφονήθηκε ο δικηγόρος Δημ. Γιαννακόπουλος, μέλος της Επιτροπής Πόλης του ΕΔΕΣ,318 εξαιτίας της δράσης του εναντίον της κυβέρνησης Ράλλη.319 Παρότι ο Ζέρβας, στις 17 Νοεμβρίου 1943, αποκήρυξε τμήμα της ηγεσίας του ΕΔΕΣ Αθηνών και χαρακτήρισε το Βουλπιώτη προδότη, 320 η ανασυγκρότηση της επιτροπής με επικεφαλής τον αδερφό του, Λ. Ζέρβα και το Δ. Παπαμιχαήλ, που κατέβηκε από το βουνό, δεν απέδωσε.

Έτσι, στις 9 Μαρτίου 1944 συνελήφθηκαν από τους Γερμανούς και οι Λ. Ζέρβας, Η. Πετιμεζάς, Ι. Ματσούκας,321 όπως και ο Ε. Μπάρδης, οικονομικός σύμβουλος του Ζέρβα με μεγάλη ποσότητα χρυσού της οργάνωσης.322 Έτσι, επικράτησε πλήρως η τάση για αποχή από τον αντικατοχικό αγώνα. Οι Βρετανοί είχαν πληροφορίες ότι ο Η. Διαμέσης, ένας από τους αρχηγούς του ΕΔΕΣ Αθήνας, ο οποίος τέθηκε και επικεφαλής των ομάδων που υπέγραψαν τη Συμφωνία Stott, για συνεργασία των αστικών οργανώσεων, σχεδίαζε να γίνει υπουργός στην κυβέρνηση Ράλλη.323 Οι δύο πτέρυγες που είχαν σχηματιστεί (ομάδα Σταματόπουλου-ομάδα Παπαγεωργίου) συνεργάζονται με την Ειδική Ασφάλεια και προχωρούν σε προγραφές αλλά και απόπειρες δολοφονιών κατά της πτέρυγας που είναι υπέρ της αντίστασης..324 Ο Ζέρβας που μέχρι τότε διατηρούσε αγαστές σχέσεις και επικοινωνία και με τις δύο τάσεις, αρκέστηκε να αποδώσει τις συλλήψεις σε προδοσία του ΕΑΜ. 325 Η οργάνωση τελικά διαλύθηκε, όταν στις 26 Μαρτίου 1944, ο συνταγματάρχης Παπαθανασόπουλος προσχώρησε στον ΕΔΕΣ των βουνών, ενώ ο Απ. Παπαγεωργίου, φερόμενος ως επικεφαλής της οργάνωσης και συνεργάτης του Ταβουλάρη,326 παραιτήθηκε, συνεχίζοντας, όμως να ασκεί επιρροή σε μερίδα αξιωματικών της οργάνωσης,327 επειδή οι Βρετανοί του απάντησαν επιφυλακτικά στο αίτημά τους να συμμετάσχουν στην κυβέρνηση Ράλλη για πατριωτικούς λόγους.328

Να σημειωθεί ότι μπορεί τελικά ο Ζέρβας μετά από βρετανικές πιέσεις να αποκήρυξε την μερίδα εκείνη του ΕΔΕΣ Αθηνών που συνεργαζόταν με τους Γερμανούς αλλά φρόντισε και διαχώρισε τους συνεργάτες του και τους αξιωματικούς του στο βουνό που ενέχονταν επίσης σε μια τέτοια συνεργασία από εκείνους που αποκήρυξε ονομαστικά στην Αθήνα. Σύμφωνα με τη κατασκοπευτική οργάνωση Απόλλων ο Πυρομάγλου κατέβηκε στην Αθήνα και προσπάθησε να δημιουργήσει σχίσμα στην οργάνωση ώστε να αποτραβήξει τους πραγματικούς πατριώτες και απέτυχε. 329

Το ΕΑΜ από την πλευρά του φοβόταν ότι αυτό ήταν προανάκρουσμα μιας εν γένει συνεργασίας ΕΔΕΣ και Γερμανών, και απαίτησε να αποκηρυχθούν όσοι από τους πρώην συνεργάτες του εμπλεκόταν σε οποιαδήποτε μορφής συνεργασία με τον εχθρό. Επειδή αυτό δεν πραγματοποιήθηκε, και στην Ήπειρο και τη Θεσσαλία γενικεύονταν οι επιθέσεις του ΕΔΕΣ κατά ομάδων του ΕΛΑΣ, ενώ στην περιοχή Μετσόβου-Δρίσκου ο συνταγματάρχης Ν. Δαούλης, διοικητής του ΕΔΕΣ της περιοχής συνέλαβε 4 ανώτατα στελέχη του ΕΑΜ με επικεφαλής τον Ορ. Βλαχόπουλο, ο Σαμαρινιώτης (Α. Τζήμας) και ο Βελουχιώτης διέταξαν επίθεση κατά τμημάτων του ΕΔΕΣ. 330 Ο Ζέρβας αφού αποκήρυξε, στις 24 Σεπτεμβρίου 1943 το Κοινό Γενικό Στρατηγείο, κάνοντας αιφνιδιαστική επίθεση αφόπλισε το 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων του ΕΛΑΣ που ήταν απομονωμένο στα Τζουμέρκα καθώς και το 24 Σύνταγμα Πεζικού που ήταν στην περιοχή Σουλίου Πρεβέζης. Στις 9 Οκτωβρίου 1943, μάλιστα, ο Ζέρβας ανακοίνωσε ότι για να απαντήσει στη διεξαγωγή προλεταριακής επανάστασης από το ΕΑΜ θα χρησιμοποιούσε τα όπλα .331Το δε ΕΑΜ, εξαιτίας του βρετανικού αιτήματος να μειωθεί η συνολική δύναμη των ανταρτών στην Ελλάδα σε 25000, πίστεψε ότι βρισκόταν σε εξέλιξη η βίαιη επιβολή του βασιλιά στην Ελλάδα.332 Είναι χαρακτηριστικό ότι στα αρχικά βρετανικά τηλεγραφήματα προς το Κάιρο και το FO δεν υπήρχε σαφή βρετανική θέση για το ποιος ευθυνόταν για τις συγκρούσεις.333 Να σημειωθεί ότι η γερμανική προπαγάνδα υποδαύλιζε το κλίμα των συγκρούσεων, με το επιχείρημα κατά του ΕΑΜ ότι η χώρα παραδόθηκε στη Σοβιετική Ένωση κατά τη συνδιάσκεψη της Τεχεράνης. 334

Οι κατηγορίες συνεργασίας με τους Γερμανούς

Στην πραγματικότητα, στις σχέσεις ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ κυρίαρχης σημασίας αποδείχθηκε το ζήτημα των καταγγελιών για συνεργασία του ΕΔΕΣ με τις δυνάμεις Κατοχής ιδίως από τη στιγμή που γενικεύθηκαν οι συγκρούσεις των δύο οργανώσεων. Μάλιστα, με βάση πληροφορίες που διέθετε ο ΕΛΑΣ, ο ΕΔΕΣ είχε συνάψει μυστική ανακωχή με τους Γερμανούς από τον Νοέμβριο του 1943 και κατά διαστήματα μέχρι τον Αύγουστο του 1944. 335

Αφετηρία της φημολογίας αυτής ήταν το γεγονός ότι στις αρχές Οκτωβρίου 1943 ο Ζέρβας είχε συναινέσει σε προσέγγιση από την πλευρά των Γερμανών για να επιτευχθεί δεκαήμερη ανακωχή ώστε να στραφούν από κοινού εναντίον του ΕΛΑΣ. Ο Ζέρβας που είχε παραδεχτεί μια τέτοια προσέγγιση, πληροφόρησε, στις 15 Οκτωβρίου 1943, το Κάιρο για τις επαφές του με αντιπροσώπους του στρατηγού H. Lanz διοικητή των γερμανικών δυνάμεων στην Ήπειρο, προτείνοντας να εξασφαλιστεί χρόνος με παρατεταμένες διαπραγματεύσεις. Το Κάιρο, όμως, του ζήτησε να διακόψει κάθε επαφή.336

Το γεγονός, όμως, ότι οι Γερμανοί στις εκκαθαριστικές τους επιχειρήσεις την ίδια περίοδο απέφυγαν να κτυπήσουν τον ΕΔΕΣ, ( αν και πηγές προερχόμενες από τον ΕΔΕΣ μιλούσαν για εκτεταμένες επιχειρήσεις των Γερμανών κατά του ΕΔΕΣ από 17 Οκτωβρίου 1943337) δικαιολογούσε τη φημολογία. Να σημειωθεί ότι οι γερμανικές επιχειρήσεις αντικειμενικά βοήθησαν το Ζέρβα να αποφύγει τη διάλυση από τον πιο ισχυρό ΕΛΑΣ.338 Μάλιστα, τον Ιανουάριο του 1944, μια ξαφνική αντεπίθεση του Ζέρβα, παράλληλα με τους Γερμανούς, απέτρεψε την εαμική επέκταση δυτικά του Άραχθου. Ο Βρετανός σύνδεσμος στο αρχηγείο του ΕΔΕΣ Barnes είχε πληροφορήσει το Κάιρο ότι Γερμανός συνταγματάρχης της περιοχής Άρτας-Αγρινίου είχε πλησιάσει το Ζέρβα και στα τέλη Ιανουαρίου 1944 με σκοπό να πετύχει ανακωχή339 και ο Ζέρβας αρνήθηκε με το επιχείρημα ότι βρισκόταν υπό τις διαταγές της Μέσης Ανατολής. Ωστόσο, και στους Βρετανούς είχε εμφιλοχωρήσει η υποψία. 340 Το κλίμα επιβάρυναν και οι πληροφορίες ότι μονάδες του ΕΔΕΣ σε άλλες περιοχές, όπως στην Πελοπόννησο, που δρούσε ο συγγενής και αντιπρόσωπος του Ζέρβα Κ. Γεωργίου, επιχειρούσαν να συγκροτήσουν αντιεαμικό συνασπισμό με τη συνδρομή και των δυνάμεων Κατοχής.341 Άλλωστε και γιουγκοσλάβοι αντάρτες μετέδιδαν τον Ιανουάριο του 1944 ανάλογες πληροφορίες.342 Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια περίοδο οι επιθέσεις του Ζέρβα κατά του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο, ιδίως στις 25-27 Ιανουαρίου 1944, συμβάδιζαν με τη γερμανική επίθεση κατά του ΕΛΑΣ στα Πιέρια.343

Στις όποιες αιτιάσεις περί προδοτικής συμπεριφοράς, ακόμη και όταν προέρχονταν από το Κάιρο, ο Ζέρβας μιλούσε για αβάσιμες κατηγορίες των πολιτικών του αντιπάλων που ως στόχο είχαν να στερήσουν από την οργάνωση του τη δυνατότητα να ηγηθεί μεταπολεμικά της χώρας. 344 Ωστόσο, οι αντίπαλοι του τον κατηγορούσαν ότι οι καλές αυτές σχέσεις με τους Γερμανούς διατηρήθηκαν ακόμα και μέχρι το καλοκαίρι του 1944 ενώ κατά την αποχώρηση των Γερμανών, οι τελευταίοι παρέδωσαν τις πόλεις από τις οποίες αποχωρούσαν στο Ζέρβα και όχι στον ΕΛΑΣ

Οι ίδιοι οι Βρετανοί, καθώς πολλά μέλη του ΕΔΕΣ κατατάσσονταν στα Τάγματα-Ασφαλείας, 345 ζητούσαν εξηγήσεις γιατί κυκλοφορούσαν φήμες ότι οι Γερμανοί απειλούσαν με αντίποινα αν φονευόταν εδεσίτης. Έριξαν δε 1.000.000 προκηρύξεις με το κείμενο της καταγγελίας του Τσουδερού των Ταγμάτων Ασφαλείας και της κυβέρνησης Ράλλη στην Ήπειρο,346 ενώ το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής ζήτησε από το Ζέρβα να κάνει συστάσεις στους άντρες του περί πατριωτισμού, τις οποίες ο Ζέρβας θεώρησε άχρηστες αφού οι αντάρτες του ήταν πατριώτες και χαρακτήρισε τις βρετανικές προτροπές ως εξευτελιστικές.347 Ο ίδιος ο βρετανός σύνδεσμος Τ. Barnes σημείωνε με αμφιλεγόμενο τρόπο ότι τα Τάγματα Ασφαλείας δεν πολέμησαν ποτέ σε συνεργασία με το Ζέρβα αλλά ούτε και εναντίον του.348 Πάντως πολύ αργότερα ένας από τους πιο ένθερμους υποστηρικτές του ο C. Woodhouse παραδέχθηκε ότι χωρίς αμφιβολία ο Ζέρβας έκανε ανακωχή με τους Γερμανούς το Νοέμβριο του 1943 και τον Αύγουστο του 1944.

Ειδικά το καλοκαίρι του 1944, ο Ζέρβας επωφελήθηκε τα μάλα από τη μη επέμβαση των Γερμανών στις εκφορτώσεις συμμαχικών εφοδίων για το Ζέρβα στις ακτές της Δυτικής Ελλάδας.349 Να σημειωθεί ότι για αυτό πηγή της καταγγελίας ήταν η ίδια η SOE του Καίρου και ένας Βρετανός βουλευτής που πήρε μέρος στις επιχειρήσεις αποβίβασης των εφοδίων αυτών. Η γερμανική «αδράνεια» 350 αποδόθηκε από τους υποστηρικτές του Ζέρβα σε διαταγή του Καίρου προς τον ΕΔΕΣ να απόσχει προσωρινά από επιχειρήσεις και να διατηρήσει άθικτες τις δυνάμεις του για την τελική επιχείρηση παρενόχλησης των Γερμανών κατά την αποχώρησή τους. (Σχέδιο Κιβωτός).351 Όταν όμως το Κάιρο του ζήτησε ρητά να αναλάβει επιχειρήσεις κατά των Γερμανών, ο Ζέρβας επικαλέστηκε την απειλή του ΕΛΑΣ γεγονός που εκνεύρισε ακόμα και τους πιο ακραιφνείς υποστηρικτές του, όπως τον Τ. Barnes.352 Πάντως το Γ.Σ του ΕΛΑΣ, τον Αύγουστο του 1944, διαμαρτυρόταν ότι ο ΕΔΕΣ κτυπούσε συστηματικά το 15ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ και τη VI Ταξιαρχία, εξαιτίας των εφοδίων που εξασφάλισε λόγω ης γερμανικής ανοχής.353

ΤΕΛΟΣ Α’ ΜΕΡΟΥΣ


1 Ν. Σβορώνος, Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας, Αθήνα χ.χ, σ.141. Απόσπασμα γερμανικής Έκθεσης με τίτλο Πολιτική Κατάσταση στην Ελλάδα (Ιούνιος-Ιούλιος 1943).

2 Κ. Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος, Αθήνα 1958, σ. 66.

3 C. Woodhouse, Το Μήλο της Έριδος, Αθήνα 1976, σ. 95-98.

4 Δεν είναι τυχαίο ότι οι οργανώσεις που απέκτησαν ευρύτερη μαζική απέυθυνση, όπως σημείωναν και οι απεσταλμένοι της εξόριστης κυβέρνησης του Καίρου στην Ελλάδα ήταν εκείνες που, παράλληλα, με την εθνικοαπελευθερωτική ιδεολογία, ανέπτυξαν και συγκεκριμένα πολιτικά προγράμματα, όπως το ΕΑΜ, Αρχείο Τσουδερού, Αναφορά Κρέοντα (Α. Πηλαβάκη) προς Τσουδερό, 20 Νοεμβρίου 1943, τομ. Γ2, Αθήνα 1990, σ.777.

5 Κ. Τσουκαλάς, Κράτος, Κοινωνία Εργασία στη Μεταπολεμική Ελλάδα, Αθήνα 1986, σ. 17.

6.Κ. Μοσκώφ, Εισαγωγικά στην Ιστορία του Κινήματος της Εργατικής Τάξης, Αθήνα 1985, σ. 387-437.

7 Βλ. ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, τομ.5, Αθήνα 1981, σ. 454.

8 Η Ιστορία της Γ’ Διεθνούς, εκδ. Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ, Αθήνα, χ. χ .σ. 404.

9. Γ. Δημητρώφ, Το Ενιαίο Μέτωπο της Εργατικής Τάξης, Εισήγηση στο VII Συνέδριο της Κ-Δ, Ντοκουμέντα του Παγκόσμιου Προοδευτικού κινήματος, Αθήνα 1976 σ. 48.

10 ΚΚΕ, Σαράντα Χρόνια του ΚΚΕ, 1918-1958, Πολιτικές και Λογοτεχνικές Eκδόσεις, Αθήνα 1958, σ. 456-457.

11 Ακρόπολις, 2-Νοεμβρίου-Ι940, Ριζοσπάστης 29 Οκτωβρίου Ι940. ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα του ΚΚΕ τομ. Ε’ (εκδ. ΚΚΕ Εσωτερικού) Αθήνα 1974, σ. 14-15, 17. ΚΚΕ Επίσημα Κείμενα, τομ. 5, 1940-1945, ο.π., σ. 273-276, ΚΚΕ, Δέκα Χρόνια Αγώνες 1935-1945, Αθήνα 1977, σ. 143.

12 2ο και 3ο Ανοικτό Γράμμα του Ν. Ζαχαριάδη, 26 Νοεμβρίου 1940 και 15 Ιανουαρίου 1941, Επίσημα Κείμενα, τομ. 5, 1940-1945, ο.π. σ. 273-274.

13 Μανιφέστο της ΚΕ του ΚΚΕ, 7 Δεκεμβρίου 1940 και Απόφαση της ΚΕ του ΚΚΕ, 18 Μαρτίου 1941, ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, τομ. 5, ο.π. σ. 11-22.

14 Γ. Σιάντος, Κομμουνιστική Επιθεώρηση, Φεβρουάριος 1943 σ. 13-15 και Π. Ρούσσος, Η Μεγάλη Τετραετία, χ.τ 1966, τομ.1, σ. 99

15 Ν. Ζαχαριάδης, Θέσεις για την Ιστορία του ΚΚΕ, Αθήνα 1945, σ.13..

16 Μανιφέστο και Αποφάσεις της ΚΕ του ΚΚΕ, 7 Δεκέμβρη 1940 και 18 Μαρτίου 1941, ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, 1940-1945, τομ. 5, ο.π. σ. 11-16 και 17-22.

17 ΕΑΜ, Εθνική Αλληλεγγύη, Μια προσπάθεια και ένας Άθλος, Αθήνα 1945, σ 12 κε

18 ΚΚΕ, Σαράντα Χρόνια του ΚΚΕ, ο.π, σ. 468-469.

19 Το Καταστατικό στο Στ΄Άρματα, Στ΄Άρματα, Χρονικό της Εθνικής Αντίστασης 1940-1945, επιμέλεια Γ. Ζωίδης, Δ. Καίλας, Αθήνα 1967, σ. 567-568.

20 Β .Νεφελούδης, Αχτίνα 9, Αθήνα χ.χ, σ.65-66.

21 Η. Τσιριμώκος, Άρθρα στη Μάχη 5/9-19/12/1948 και Ακρόπολις 21/1-24/3/1973 και Γ.Δ. Σκουριώτη, Τι είναι και τι θέλει το Σοσιαλιστικό Κόμμα ΕΛΔ, Αθήνα 1946 passim.

22 Λ. Αρσενίου, Η Θεσσαλία στην Αντίσταση, τομ. Α, Λάρισα, 1977, σ. 223, Χ. Φλάισερ, Στέμμα και Σβάστικά, τομ. Α, Αθήνα, χ.χ. σ. 223.

23 Χ. Φλάισερ, Η Κατάπνιξη της «Εξέγερσης» στη Γερμανοκρατούμενη Ελληνική Μακεδονία, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1941, Μνήμων τευχ. 7, 1979, σ. 184 κε.

24 Γ. Χατζηπαναγιώτου, Η πολιτική Διαθήκη του Άρη Βελουχιώτη, Αθήνα 1975, σ. 52.

25 Π. Λάγδας, Άρης Βελουχιώτης, Ο Πρώτος του Αγώνα, Αθήνα 1964, τομ. Β, σ. 33.

26 Απόφαση της 8ης Ολομέλειας, ΚΚΕ Σαράντα Χρόνια Αγώνες, ο.π. σ. 470 κε

27 Φ. Γρηγοριάδης, , Γερμανοί, Κατοχή, Αντίσταση, Αθήνα 1974, τομ. Α σ. 142.

28 Λ. Αρσενίου, τομ. Α, ο.π., σ. 92 κε.

29 Γ. Χατζηπαναγιώτου, οπ. σ. 58.

30 Π. Λάγδας, ο.π., τ. Β, σ. 36-37.

31 Γ. Κωτσιούλας, Όταν ήμουν με τον Άρη, Αθήνα σ. 181

32 Λ. Αρσενίου, ο.π., τομ. Α, σ. 108.

33Ο.π. σ. 137-139.

34E. Myers, Η Ελληνική Περιπλοκή, Αθήνα 1975, σ. 73.

35 Για τις επιθέσεις αυτές Δ. Δημητρίου, (Νικηφόρος), Αντάρτης στα Βουνά της Ρούμελης, Αθήνα 1965, τομ. Α, σ. 344 κε και Γ. Χατζηπαναγιώτου, ο.π σ. 236.

36 D. Hamson, We Fell Among Greeks, London 1947, Δ. Δημητρίου, ο.π. τομ. Β, σ. 19-20. Α. Ζωγράφος, Ο Άρης Βελουχιώτης και η Αλήθεια για το Γοργοπόταμο, Αθήνα 1962.

37 Στ` Άρματα, Στ΄Άρματα, ο.π τομ. Β, σ. 256.

38 Ο Αντάρτης του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, εκδ Απελευθερωτή, όργανο της ΚΕ του ΕΛΑΣ, Άνοιξη του 1943, Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/58, ΑΣΚΙ.

39 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/1, ΕΛΑΣ, ΚΕ, αρ. πρ.. 2, Διαταγή, και Φ 30/1/3, αρ. πρ. 3, 16 Ιουνίου 1943.

40 Δελτίο Πράξεων και Αποφάσεων της ΠΕΕΑ, χρ.1, αρ.φυλ.1, 17 Μαρτίου 1944.

41 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/5, ΕΛΑΣ, ΚΕ, Δύναμη Αξιωματικών, 24 Νοεμβρίου 1943.

42 FO 371/37202, R 4622, Μνημόνιο SOE, of splitting the ELAS from EAM 12 Μαίου 1943

43 Δ. Δημητρίου, τομ. Γ, οπ. σ. 235-236.

44 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/45, ΕΛΑΣ, ΓΣ, Κανονισμός, Αύγουστος 1943.

45 FO 371/37206, R 11673, Τηλεγράφημα Woodhouse, 19 Οκτωβρίου 1943

46 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/58.

47 Έκθεση Cap. M. Ward, FO 371/43676, R 1149.

48 Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, Αθήνα 1984, σ. 138-139.

49 Διαταγή της 18 Ιουλίου 1943, στο Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, ο.π. σ. 156-157.

50 Λ. Αρσενίου, τομ . Α, οπ. σ. 153-154.

51 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/54, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, αρ. Α.Π 467, Οδηγίαι Προσωπικαί και Απόρρηται δια τους Διοικητάς μεγάλων μονάδων του ΕΛΑΣ, 5 Δεκεμβρίου 1943.

52 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/79, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτελικό Γραφείο ΙΙΙ, αρ. ΕΠΕ 644, Προς ΙΧ Μεραρχία14 Μαρτίου 1944

53 FO 371/43706, R639, FO Minute, Laskey, 13 Ιανουαρίου 1944.

54 Βλ. Πρακτικό ίδρυσης της ΠΑΟ, 10 Ιουλίου 1941, στο Παρ. Παπαθανασίου, Για τον Ελληνικό Βορρά, Μακεδονία 1941-1944, Αθήνα 1988, τομ. 1, σ. 22.

55 FO 371/43689, R 10713, Waterhouse προς Laskey, 30 Ιουνίου 1944

56 FO 371/43680, R 3102, Talbot-Rice Howard, 21 Φεβρουαρίου 1944.

57 FO 371/43687, R 7521, Βρετανός Σύνδεσμος προς Κάιρο 9 Μαίου 1944

58 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/55, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, αρ. Α.Π 1836, Διαταγή, 16 Δεκεμβρίου 1943

59 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/88, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ, Γρ. ΙΙΙ, αρ. Α.Π 161, 24 Μαρτίου 1944

60 FO 371/43705, R 73708, Leeper προς FO 3 Μαίου 1944.

61 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/59, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Ανδρέα Μωραίτη, Αντισμηνάρχου, Το Έργο της Επιμελητείας του ΕΛΑΣ.

62 FO 371/43679, R 2767, Leeper προς FO, 20 Φεβρουαρίου 1944

63 FO 371/43674, R 223, Talbot-Rice προς Dew, 1 Ιανουαρίου 1944.

64 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/74, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Διεύθυνσις Επιμελητείας αρ. πρωτ. 1607, 9 Μαρτίου 1944.

65 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/73, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Διεύθυνσις Επιμελητείας, αρ. πρωτ. 1606, 9 Μαρτίου 1944.

66 Έκθεση Cap. M. Ward, FO 371/43676, R 1149.

67 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/226, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Διεύθυνσις, Επιμελητείας, Ενισχύσεις, 10 Αυγούτσου 19442.

68 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/226, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Διεύθυνσις Επιμελητείας, Ε.Π.Ε 4836, Διεύθυνσις Υγειονομικού, 9 Ιουνίου 1944

69 FO 371/37206, R 11673, Τηλεγράφημα Woodhouse, 19 Οκτωβρίου 1943.

70 FO 371/43676, R 1487, Waterhouse προς Laskey, 16 Ιανουαρίου 1944

71 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/146, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. Ι Πίναξ Οργάνωσις, 24 Μαίου 1944

72 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/191, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. Ι, αρ. πρωτ. 6090, 3 Ιουνίου 1944.

73 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/75, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. Αρ. 1796, 12 Μαρτίου 1944.

74 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 494, φ 302119, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. Ι, αρ. Ε.Π, 8126, Γενική Διαταγή 30 Αυγούστου 1944.

75 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 494, φ 30/2/247, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. Ι.

76 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/52, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, αρ. πρ. ΕΠΕ 325, Σαράφης προς ΕΛΑΣ, 19 Νοεμβρίου 1943.

77 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 494, φ 30/2/100, ΕΛΑΣ, Ο. Μ Στερεάς, αρ. Ε.ΠΕ, 1884, Διαταγή 10 Οκτωβρίου 1944.

78 FO 371/37197, R4209, Myers και Sheppard προς Κάιρο, 5 Μαίου 1943

79 M. Mazower, Στην Ελλάδα του Χίτλερ, Αθήνα 1994, σ. 170 κε.

80 Δ. Γατόπουλος Ιστορία της Κατοχής, Αθήνα 1949, τομ. Α, σ. 51 και Σ. Σαράφης Ο ΕΛΑΣ, ο.π σ.36. Στη μπροσούρα του Δ. Γληνού, Τι είναι και Τι θέλει το ΕΑΜ Αθήνα 1944 σ. 32-37,

81 Θ. Χατζής Η Νικηφόρα Επανάσταση που Χάθηκε, τομ. Α, Αθήνα 1977, σ. 236

82 Για το ΕΕΑΜ βλ. Κ. Θέος, Τα Εργατικά Συνδικάτα, η Πάλη τους ενάντια στο Φασισμό, Αθήνα 1945 και Γ. Κατσούλης Το ΕΕΑΜ και ο Ρόλος του Αθήνα 1982 και Γ. Ζεύγος, Εισήγηση στην 10η Ολομέλεια της Κ.Ε του ΚΚΕ, Γενάρης 1944 στο ΚΚΕ, Δέκα Χρόνια Αγώνες 1935-1945, ο.π, σ. 188.

83 Θ. Χατζής, ο.π, τομ. Β. σ. 340.

84 Στ΄ Άρματα στ΄ Άρματα, Χρονικό της Εθνικής Αντίστασης, 1940-1945, ο.π. σ. 544. Και Γ. Κατσούλης, Το Εργατικό Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΕΑΜ) και ο Ρόλος του, ο.π.

85. Θ. Χατζής, οπ, τομ .Β΄, σ. 214.

86 Προγραμματική διακήρυξη του ΚΚΕ, Λαοκρατία και Σοσιαλισμός, Απρίλης 1943, αναδημ. από εφημερίδα «Κόκκινη Σημαία», ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, τομ. 5, ο.π., σ. 117-121.

87 ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα του ΚΚΕ, τομ. 5, ο.π., σ. 50.

88 Α. Avgoustidis, EEAM, The WorKer’s Resistance, Journal of the Hellenic Diaspora, vol. XI, no 3, 1984, σ. 67.

89 Χατζής, τομ. Β, ο.π, σ. 51.

90 Το Πρόγραμμα του ΕΕΑΜ, 16 Ιουλίου 1943 και 1η Πανελλήνια Συνδιάσκεψη του ΕΕΑΜ, Φεβρουάριος του 1944, Κείμενα Εθνικής Αντίστασης, τομ. 1, Αθήνα 1981, σ. 177 και 179-189.

91 Κομμουνιστική Επιθεώρηση, τευχ. 14, Ιούνιος του 1943, σ.13.

92 Απόφαση ΠΓ του ΚΚΕ, Ριζοσπάστης 20 Απριλίου του 1943.

93 ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα τομ. 5, ο.π.,σ. 50.

94 Βλ. και Α. Αυγουστίδης, Το Εργατικό ΕΑΜ, στο πρακτικά του Διεθνούς Ιστορικού Συνεδρίου, Η Ελλάδα 1936-1944, Αθήνα 1989, σ. 284.

95 Θ. Χατζής, τομ. Α΄, ο.π., σ. 288.

96 Απόφαση 1ης Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης του ΕΕΑΜ, Φεβρουάριος 1944, ο.π.

97 C. Woodhouse, Το Μήλο της Έριδος, ο.π σ.107.

98. Ν. Σβορώνος, Τα Κύρια Προβλήματα της Περιόδου 1940-1950, στο Η Ελλάδα στη Δεκαετία 1940-1950, Ένα Έθνος σε Κρίση, Αθήνα 1984, σ. 36-37.

99. Ι. Πετρόπουλος, Τα Ελληνικά Παραδοσιακά Κόμματα κατά την περίοδο της Κατοχής, στο Η Ελλάδα στη Δεκαετία 1940-1950, Ένα Έθνος σε Κρίση, οπ. σ. 56-57.

100Θ. Χατζής, Η Νικηφόρα Επανάσταση που Χάθηκε, τομ. Α, ο.π., σ. 281 και Π. Ρούσσος, Η Μεγάλη Πενταετία, τομ. Β, Αθήνα 1982, σ. 68.

101 Σ. Μάξιμος, Που Βαδίζουμε, Αθήνα 1945 και Γ. Ζεύγος, Εισήγηση στην 10η Ολομέλεια της Κ.Ε του ΚΚΕ, ΚΚΕ, Δέκα Χρόνια Αγώνες, 1935-1945, ο.π., και Η. Νικολακόπουλος, Κόμματα και Βουλευτικές Εκλογές στην Ελλάδα, Αθήνα 1987, σ.71.

102 Βλ. και Στ. Θωμαδάκης, Μαύρη Αγορά, Πληθωρισμός και Βία στην Οικονομία της Κατεχόμενης Ελλάδας, στο Η Ελλάδα στη Δεκαετία 1940-1950, Ένα Έθνος σε Κρίση, οπ. σ. 124-141.

103 Χ. Φλαισερ, Στέμμα και Σβάστικα, τομ. Α΄, ο.π, σ. 146.

104 βλ. Η.Τσιριμώκος, Αρθρα στη Μάχη 5/9-19/12/1948 και Ακρόπολις 21/1-24/3/1973 και Γ.Δ. Σκουριώτη, Τι είναι και τι θέλει το Σοσιαλιστικό Κόμμα ΕΛΔ, σ. 11.

105 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 145, Φ 7/32/53, ΚΕ προς Γ. Ιωαννίδη και Ν. Πλουμπίδη, 31 Μαίου 1944

106 Θ. Χατζής, ο.π. τομ. Α, σ. 179.

107 ΓΑΚ, Αρχείο Τουδερού, Ε 16, 23 Μαρτίου 1942.

108 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 145, Φ /32/1, Γράμμα Σιάντου προς Γ. Ιωαννίδη, 5 Ιανουαρίου 1942.

109 Στ. Σαράφη, ο ΕΛΑΣ, ο.π. σ. 56.

110 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/38, ΕΛΑΣ, Επιτ. Γραφ ΙΙΙ, αρ. 68, 9 Ιουλίου 1943.

111 Απόφαση Επιτροπής Πόλης της ΚΟΑ του ΚΚΕ, Ριζοσπάστης 30 Ιουλίου 1943. Β. Μπαρτζιώτας, Η Εθνική Αντίσταση στην Αδούλωτη Αθήνα, 1984, σ. 118-127.

112 ΓΑΚ, Αρχείο Τσουδερού, Εσωκομματικό Δελτίο της ΚΟΑ του ΚΚΕ, 17 Ιουλίου 1943.

113. Ι. Χόνδρος, Η Ελληνική Αντίσταση 1941-1944, στο Η Ελλάδα στη Δεκαετία 1940-1950, Ένα Έθνος σε Κρίση, ο.π., σ. 47.

114 FO 371/37203, R 5256, Boxshall προς Dixon, 27 Μαίου 1943.

115 FO 371/37203, R 5963, Myers προς SOE, 30 Ιουνίου 1943.

116 Η 10η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, Εισήγηση του Γ. Ζεύγου, Επίσημα Κείμενα του ΚΚΕ, 1940-1945, τομ. 5, ο.π. σ. 364.

117. Ι. Χόνδρος, Η Ελληνική Αντίσταση 1940-1944, οπ. σ. 73.

118 Εθνική Αλληλεγγύη, Μια προσπάθεια, Ένας Άθλος, οπ. σ. 21.

119 Ι. Πετρόπουλος, Τα Ελληνικά Παραδοσιακά Κόμματα, στο Η Ελλάδα στη Δεκαετία 1940-1950, Ένα Έθνος σε Κρίση, ο.π., σ. 63.

120 Ακόμη και ο ΕΔΕΣ πήρε μέρος στο Α΄ Πανθεσσαλικό Συνέδριο της, ΕΑΜ, Εθνική Αλληλεγγύη, ο.π. σ.9.

121 Γ. Ιωαννίδης Αναμνήσεις, Αθήνα 1982, σ. 215.

122 Μ. Παρτσαλίδη Η Διπλή Αποκατάσταση της Εθνικής Αντίστασης, Αθήνα 1978, σ. 17 και ομιλία του Σ. Κανελλόπουλου, Εθνική Αντίσταση, τευχ. 40, Αθήνα 1984, σ. 7.

123 Απόφαση της 7ης Ολομέλειας της Κ.Ε του Κ.Κ.Ε., Σεπτέμβρης 1941, ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, 1940-1945, ο.π. σ. 48.

124 Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, ο.π. σ.102-103.

125 Π. Κανελλόπουλος, Ημερολόγιο Κατοχής, Αθήνα 2003, σ. 481-484.

126 ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, τομ. Ε, ο.π., σ. 144-148.

127 Για το θέμα της μαζικοποίησης του ΚΚΕ, και Β. Μπαρτζιώτα (γραμματέα της κομμουνιστικής οργάνωσης Αθήνας) Τα Οργανωτικά Προβλήματα του ΚΚΕ, ΚΟΜΕΠ, αρ. τευχ. 35, 1945, σ.25.

128 Α. Παπαπαναγιώτου, Το ΚΚΕ στον Πόλεμο και την Αντίσταση, Αθήνα 1974, σ.60.

129 Θ. Χατζής, Η Νικηφόρα Επανάσταση που Χάθηκε, τομ. Β, οπ., σ. 57.

130 Κομμουνιστική Επιθεώρηση, τευχ. 26-27, 1944, σ.24.

131 Γ. Ζεύγος, Εισήγηση στη 10η Ολομέλεια, Γενάρης 1944, στο ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, τόμ. Ε, ο.π., σ. 199.

132 Ν. Ζαχαριάδης, Η 3η Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ (10-14/10/1950), Εισηγήσεις, λόγοι, Αποφάσεις, εκδ. ΚΕ του ΚΚΕ, Αύγουστος 1951, εισήγηση Ζαχαριάδη. Β. (Φ) Μπαρτζιώτας, Η Εθνική Αντίσταση στην Αδούλωτη Αθήνα ο.π. σ.38.

133 Θ. Χατζής, Η Νικηφόρα Επανάσταση που Χάθηκε, τομ Β, οπ., σ. 54.

134 Β.(Φ). Μπαρτζιώτας, ο.π., σ. 106.

135 Η Συνδιάσκεψη των Οργανώσεων μας, Κομμουνιστική Επιθεώρηση, φυλ.26-27, Μάιος-Ιούνιος 1944.

136 Βλ. και Α. Παπαπαναγιώτου, Το ΚΚΕ στον πόλεμο και την Αντίσταση, ο.π., σ. 61.

137. Μ. Παρτσαλίδης, Διπλή Αποκατάσταση της Εθνικής Αντίστασης, ο.π., σ. 29-30

138 Γ. Μπέικος, Λαϊκή Εξουσία στην Ελεύθερη Ελλάδα, τομ. Α, Αθήνα 1979, σ. 503 κε και Πρακτικά του Εθνικού Συμβουλίου της ΠΕΕΑ, Ελεύθερη Ελλάδα 25 Μαίου 1944.

139 Βλ. Θ. Χατζής, Η Νικηφόρα Επανάσταση που Χάθηκε, οπ. τομ Β, σ. 42.

140 ΚΚΕ, Έξι Απλά Μαθήματα, Η Σημερινή Κοινωνία και η Πάλη για το Σοσιαλισμό, Έκδοση Κομμουνιστικής Επιθεώρησης, ο.π.

141 Γενικά Αρχεία του Κράτους, Αρχείο Η. Πετιμεζά, φακ. 452, Β Ι, 1943.

142 Προκήρυξη Σαράφη προς τον Ελληνικό Λαό, Ελεύθερη Ελλάδα, 19 Μαίου 1943.

143 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 145, Φ /32/2, Γράμμα Σιάντου προς Γ. Ιωαννίδη, 10 Μαρτίου 1942.

144 Α. Παπαπαναγιώτου, Γύρω από Ορισμένα Προβλήματα της Αντίστασης, Ελληνική Αριστερά αρ.τευχ.10/ 1964, σ. 34.

145 ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, τομ. 5, ο.π. σ. 34.

146 ΚΚΕ, Σαράντα Χρόνια Αγώνες, 1918-1958, ο.π, σ. 470 κε.

147 P. Papastratis, British Foreign Policy Towards Greece During the Second World War, 1941-1944, London 1984, σ. 139-143. και FO 371/33175 R 1793, Συνημμένο, 21 Φεβρουαρίου 1942 και C.M. Woodhouse Το ΕΑΜ και η Σχέση του με τη Μ. Βρετανία, στο συλλογικό τόμο Η Ελλάδα 1940-1950, Ενα Έθνος σε Κρίση, ο.π., σ.153

148 Μ. Παρτσαλίδης, η Διπλή Αποκατάσταση της Εθνικής Αντίστασης, ο.π., σ. 24.

149 FO 371/37201, R 2569, R. Sheppard to FO, 13 Μαρτίου 1943 και SOE Record, Κάιρο προς Hurling, 365, 4 Απριλίου 1943.

150 Γ. Παπανδρέου, Η Απελευθέρωση της Ελλάδας, Αθήνα 1960, σ. 17. Βλ. και Γ. Μαργαρίτη, Πολιτικές Προοπτικές και Δυνατότητες κατά την Απελευθέρωση, Μνήμων, τομ. 9, Αθήνα 1989, σ. 189.

151 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 109, Φ 4/1/1, Γράμμα του ΠΓ στα Καθοδηγητικά Στελέχη του ΚΚΕ, 28 Νοεμβρίου 1943. ΑΣΚΙ.

152 FO 371/43684, R 4989, Σαράφης προς Τσουδερό, 21 Μαρτίου 1944

153 FO 371/43683, R 4595, 4 επιστολές Φραδέλλου προς Κάιρο, 13 Μαρτίου 1944

154 ΚΚΕ Πέντε Χρόνια Αγώνες 1941-1946, ο.π., σ. 423.

155 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 145 Φ 32/45, ραδιοτηλεγράφημα 16, ΚΕ του ΚΚΕ προς αντιπροσωπία, 29 Μαίοιυ 1944.

156 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 145 Φ32/53, ραδιοτηλεγράφημα 20 ΚΕ του ΚΚΕ προς Ιωαννίδη, 31 Μαίου 1944, ΑΣΚΙ.

157 Θ. Χατζής, Η Νικηφόρα Επανάσταση που Χάθηκε, τομ.Β, ο.π., σ. 340.

158 Χ. Σακελλαρίου, Η Παιδεία στην Αντίσταση, Αθήνα 1984.

159 Δ. Ζέπος, Λαϊκή Δικαιοσύνη, Αθήνα 1986.

160 Μπέικος Γεωργούλας, Η Λαϊκή Εξουσία στην Ελεύθερη Ελλάδα, τομ. Α, Β, ο.π.

161 FO 371/43683, R 4362, Τσουδερός προς Τσώρτσιλ, 8 Μαρτίου 1944.

162 Αρχείο της ΠΕΕΑ, Πρακτικά Συνεδριάσεων, Συνεδρίαση 33η, 24 Ιουνίου 1944, Αθήνα 1990, σ. 118.

163 Στ. Σαράφης, ο.π σ. 352-354.

164 L.S Stavrianos, The GreeK National Liberation Front (EAM), A Study in Resistance Organisation, Journal of Mondern History, 1952, σ. 45 και Γ. Ζεύγος, Εισήγηση στη 10η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, Γενάρης 1944 στο Δέκα Χρόνια Αγώνες του ΚΚΕ, ο.π., σ, 199, και Π. Ρούσος, Η Μεγάλη Πενταετία, ο.π., σ. 340 και Λ. Στρίγγος, Η Σημασία και το Έργο της Εαμικής Αντίστασης, στο Η Εαμική Αντίσταση, Επιστημονικό Συμπόσιο, Αθήνα 1982, σ. 24 και Χ. Φλάισερ, Στέμμα και Σβάστικα, τομ. Α΄, ο.π., σ. 145-147.

165 E. Barker, British Foreign Policy in Southeast Europe in the Second World War, New York 1976, σ. 156.

166 ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, 1940-1945, τομ. 5, εκδ ΚΚΕ εσ., Αθήνα 1974, σ.343.

167 Για την ΕΠΟΝ Θεσσαλίας με βάση τις εκθέσεις των Νομαρχιακών Συμβουλίων, στα τέλη Ιανουαρίου τα μέλη είναι 47.109. Π. Ανταίος, Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ, τομ. Β΄, Αθήνα 1979, σ. 384-387.

168 Στοιχεία Α΄ Πανελλαδικής Συνδιάσκεψης του ΕΑΜ, στο Στ΄ Άρματα, Στ΄άρματα, οπ. σ. 409.

169 Βλ. και Χ. Βερναρδάκης και Γ. Μαυρής, Κόμματα και Κοινωνικές Συμμαχίες στην Προδικτατορική Ελλάδα, Αθήνα 1991, σ. 36-37.

170 Η ίδια η Εθνική Αλληλεγγύη μιλούσε για 1.250.000 άντρες και 1.750.000 μέλη γυναίκες, Εθνική Αλληλεγγύη, Μια προσπάθεια και Ένας Άθλος, ο.π. σ.23.

171 Βλ. και υπολογισμό των Βερναδρακη και Μαυρή, οπ. σ. 45-46.

172 Θ. Χατζής, Η Νικηφόρα Επανάσταση που Χάθηκε, τόμ. Γ΄, ο.π., σ. 177. Β. Βενετσανόπουλος, Ο ΕΛΑΣ και το Έργο του, Αθήνα 1982, σ. 95. Και Στ΄Άρματα, Στ΄Άρματα, οπ. σ. 501.

173 Λ. Αρσενίου, Η Θεσσαλία στην Αντίσταση, τόμ. Β΄, ο.π. σ. 349

174 Π. Ανταίος, Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ, οπ. σ. 401.

175 Β. Μπαρτζιώτας, Εθνική Αντίσταση και Δεκέμβρης, ο.π., σ. 229-231.

176 Για το θέμα Εισήγηση Γ. Σιάντου, γραμματέα Εσωτερικών της ΠΕΕΑ και γραμματέα της ΚΕ του ΚΚΕ, προς το Εθνικό Συμβούλιο, το Μάιο του 1944, ΚΚΕ, Επίσημα Κείμενα, (ΚΚΕ εσ) οπ, σ. 575-578.

177. L. Bearentzen, Η Λαϊκή Υποστήριξη του ΕΑΜ στο τέλος της Κατοχής, Μνήμων, τ. 9. 1984, σ. 163.

178 Χ. Καινούργιος, Δάφνες και Δάκρυα, Ιστορίες από την Εθνική Αντίσταση στη Βορειοδυτική Ελλάδα, Αθήνα 1981, σ. 95

179 Βλ και Π. Ρούσος, Η Μεγάλη Πενταετία, τoμ. Β΄, ο.π., σ. 65

180 Εισήγηση Σιάντου στο Εθνικό Συμβούλιο, Η Λαϊκή Δικαιοσύνη και η Αυτοδιοίκηση στην Ελεύθερη Ελλάδα, εκδ. Γ.Σ του ΕΛΑΣ 1943-1944. Λαϊκή Αυτοδιοίκηση και Δικαιοσύνη, 5 Λαϊκοί Κώδικες, ανατ. Αθήνα 1975, σ.21.

181 Έκθεση στο ΚΣ της ΕΠΟΝ, 31 Φεβρουαρίου 1943, στο Π. Ανταίος, Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ, ο.π., σ. 218.

182 Θ. Μητσόπουλος, Το 30ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ, Αθήνα 1987, σ. 629.

183 Τα στοιχεία των Οργανωτικών και Πανελλαδικών Συνδιασκέψεων της ΕΠΟΝ, στο Ανταίος Συμβολή στην ιστορία της ΕΠΟΝ, τομ. Β, ο.π. σ. 267, 285 και 295.

184, Εισήγηση Κ. Καραγιώργη, υπευθύνου γραφείου Θεσσαλίας του ΚΚΕ, στο Β΄ Πανθεσσαλικό Συνέδριο, στο Λ. Αρσενίου, Η Θεσσαλία στην Αντίσταση, τομ. Β΄, ο.π., σ. 282.

185 Τ. Βερβενιώτη, Η Γυναίκα στην Αντίσταση, Αθήνα 1994, passim.

186 Μ. Ράνου, Η Συμμετοχή της Γυναίκας στην Εθνική Αντίσταση, Συμπόσιο για την Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης, Αθήνα 1985, σ. 174.

187 C. Woodhouse, Το Μήλο της Έριδος, ο.π. σ.220

188 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/57, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, Έκθεση Σαράφη, Απρίλιος 1943 για προστριβές με ομάδα Κωστόπουλου.

189 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 145, Φ /32/2, Γράμμα Σιάντου προς Γ. Ιωαννίδη, 10 Μαρτίου 1942.

190 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 145, Φ /32/3, Γράμμα του ΠΓ στον Ν. Καρβούνη, 5 Ιουνίου 1942.

191 Ομιλία του Γ. Σιάντου στην Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ το Δεκέμβριο του 1942, ΚΟΜΕΠ, αρ. φυλ. 10, 9 Φεβρουαρίου 1943.

192 Βλ. Χατζηπαναγιώτου, ο.π. σ. 97 κε και Γ. Ιωαννίδη, ο.π.σ. 121 και Θ. Χατζή τομ. Β, σ. 250,

193 Π. Λάγδας, τομ. Β, σ. 78 κε.

194 Χ. Φλάισερ, τομ. Α, ο.π σ. 307-308.

195 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 570, φ 1, Έκθεση Α. Τζήμα, 1951, ΑΣΚΙ.

196 Χατζής, οπ. τομ. Β, σ. 347 κε.

197 FO 371/43686, R 7186, Talbot-Rice προς Howard, 1 Μαίου 1944.

198 Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, ο.π. σ. 113.

199 FO 371/37203, R 5256, Boxshall προς Dixon, 27 Μαίου 1943

200 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 109, Φ 4/1/1, Γράμμα του ΠΓ στα Καθοδηγητικά Στελέχη του ΚΚΕ, 28 Νοεμβρίου 1943. ΑΣΚΙ.

201 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/59, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Ανδρέα Μωραίτη, Αντισμηνάρχου, Το Έργο της Επιμελητείας του ΕΛΑΣ.

202 C. Woodhouse, Το Μήλο της Έριδος, ο.π σ. 57.

203 FO 371/37202, R 4622, Μνημόνιο SOE, of splitting the ELAS from EAM 12 Μαίου 1943.

204 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/51, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, αρ. Α.Π, 204, Διαταγή, 21 Σεπτεμβρίου 1943.

205 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 418, Φ 24/2/, Γράμμα Ζέγγου (Τριαντάφυλλου) προς ΠΓ του ΚΚΕ και Κομματική Επιτροπή Περιφέρειας Πελοποννήσου του ΚΚΕ, Αύγουστος 1944.

206 FO 371/37206, R 10155, Weekly Situation Report, for Week ending 5 Οκτωβρίου 1943.

207 FO 371/37205, R 9529, Μνημόνιο SOE, Relations Between EOA και ΕΑΜ, 25 Σεπτεμβρίου 1943.

208 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 496, φ 30/4/147, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Κλιμάκιο Πελοποννήσου, επ. Γραφ ΙΙΙ, Έκθεσις Πεπραγμένων από 1-Απριλίου έως 31 Μαίου 1944, Άρης Βελουχιώτης, 1 Ιουνίου 1944.

209 Το γεγονός προκάλεσε ιδιαίτερη εντύπωση στο Κάιρο, Π. Κανελλόπουλος, Ημερολόγιο Κατοχής, ο.π σ. 519.

210 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 570, Φ 28/38/19, Έκθεση Μακρίδη, 16 Αυγούστου 1946.

211 Ελεύθερη Ελλάδα με τίτλο «ο Ανταρτοπόλεμος και ο εθνικοαπελευθερωτικός Αγών, 19 Μαίου 1943.

212 Δ. Γυφτόπουλος, Μυστικές Αποστολές στην Εχθροκρατούμενη Ελλάδα, Αθήνα-Γιάννινα 1990, σ. 48-57.

213 FO 371/37202, R 4862, Leeper προς FO 2 Ιουνίου 1943.

214 E. Myers, Η Ελληνική Περιπλοκή, οπ. σ. 197.

215 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/34, ΕΛΑΣ, Επιτ. Γραφ ΙΙ, αρ. 64 Προς Ανταρτικά Σώματα, 5 Ιουλίου 1943.

216 Ο Σαράφης ανεβάζει τους ελασίτες σε 12500 χιλιάδες., Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, ο.π. σ. 128.

217 Ο.π. σ. 153.

218 Ε. Myers, Η Ελληνική Περιπλοκή, ο.π. σ.246 κε.

219 P. Papastratis, ο.π. σ. 105-106.

220 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/43, ΕΛΑΣ, Γ. Σ, Επιτ. Γραφ ΙΙ, αρ. 156 Προς ΙΧ Μεραρχία, 17 Αυγούστου 1943.

221 FO 371/43685, R 6253, Κ.Ε ΕΑΜ προς Επιτροπή Συντονισμού του Αγώνα (ΕΣΑ) Καίρο, 3 Φεβρουαρίου 1944.

222 Γενικός Διοικητής Νοτιοανατολικής Ευρώπης της Βέρμαχτ, Έκθεση 6η, αρ. 11000/1944, στο Οι Ναζί για την Εθνική Αντίσταση στην Ελλάδα, ΕΔΙΑ, Αθήνα χ.χ σ. 69.

223 FO 371/37205, R 9766, FO προς Leeper, 4 Οκτωβρίου 1943.

224 FO 371/37206, R 10155, Weekly Situation Report, for Week ending 5 Οκτωβρίου 1943.

225 Στ. Σαράφης, οπ. σ. 201.

226 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/53, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, αρ. πρ. ΕΠΕ 1473, Προς Αγγλική Στρατιωτική Αποστολή, 25 Νοεμβρίου 1943.

227 Στ. Σαράφης, οπ. σ. 216.

228 E. Myers, Η Ελληνική Περιπλοκή, ο.π σ. 184-185.

229 FO 371/37206, R 11673, Τηλεγράφημα Woodhouse, 19 Οκτωβρίου 1943.

230 Η επιστολή του Γεώργιου δημοσιεύθηκε στις 11 Δεκεμβρίου 1943. Ο Woodhouse το θεωρεί απλή σύμπτωση, Το Μήλο της Έριδος, ο.π σ. 264.

231 FO 371/43675, R 576, Leeper to FO, 11 Ιανουαρίου 1944.

232 FO 371/43675, R 955, ΚΕ του ΕΑΜ προς Τσουδερό, 11 Ιανουαρίου 1944

233 FO 371/43675, R 958, Leeper προς FO, 19 Ιανουαρίου 1944.

234 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/54, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, αρ. Α.Π 467, Οδηγίαι Προσωπικαί και Απόρρηται δια τους Διοικητάς μεγάλων μονάδων του ΕΛΑΣ, 5 Δεκεμβρίου 1943.

235 FO 371/43676, R 1372, Situation Report, 21 Ιανουαρίου 1944

236 FO 371/43706, R 153, PWE, Weekly Directive, 7-14 Ιανουαρίου 1944.

237 FO 371/43675, R 554, Talbot-Rice προς Dew, 10 Ιανουαρίου 1944.

238 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/61, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, αρ. ΕΠΕ 183, Διαταγή, 17 Ιανουαρίου 1944.

239 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/66, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, Δήλωσις 19 Φεβρουαρίου 1944

240 Σαράφης, οπ. σ. 265.

241 FO 371/43679, R 2846, ΚΕ του ΕΑΜ προς ΓΣΜΑ, 13 Φεβρουαρίου 1944

242 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/70, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙα, 19 Φεβρουαρίου 1944.

243 FO 371/43678, R 2697, Boxshall προς Howard, 16 Φεβρουαρίου 1944

244 FO 371/43678, R 2260, Talbot –Rice προς Howard, 7 Φεβρουαρίου 1944

245 Αρχείο Ζέρβα, 12, Ν. Ζέρβας προς Γενικό. Επιτελείο. Στρατού, Διευθ. Β 4, Περί Αναγνωρίσεως του ΕΔΕΣ.

246 Ch. Chiclet, Ο Πλαστήρας στη Γαλλία\ 1940-1944, στο η Ελλάδα 1936-1944, Δικτατορία- Κατοχή- Αντίσταση, Πρακτικά Α΄ Διεθνούς Συνεδρίου, (Επιμ Χ. Φλάισερ-Ν. Σβορώνος) Αθήνα 1989, σ. 214.

247 Δ. Μπενετάτος, Το Χρονικό της Κατοχής,1941-1944, Αθήνα 1963, σ. 54

248 C. Woodhouse, Το Μήλο της Έριδος, ο.π. σ. 155.Για τις σχέσεις Πλαστήρα και ΕΔΕΣ, Ν. Ζέρβα, Το Απόρρητο Έγγραφα μου, Ακρόπολις, 26 Ιανουαρίου 1960.

249 Κ. Πυρομάγλου, Η Οργάνωσις του ΕΔΕΣ Αθηνών, στο Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Αντιστάσεως, τευχ. 5-6, σ.32.

250 ΓΑΚ, Κ 197, Αρχείο Τσουδερού, υποαρχείο Μ. Ι. Μυριδάκη.

251 Κομ. Πυρομάγλου, Οι Συνεννοήσεις που κατέληξαν στην Υπογραφή Ιδρυτικού του ΕΔΕΣ, Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Αντιστάσεων, τομ. 1, τευχ. 1 χ.τ, χ.χ, σ. 32-33.

252 Δ. Μπενετάτος, Το Χρονικό της Κατοχής,1941-1944, Αθήνα 1963, σ. 55.

253 Το Καταστατικό στο Δ. Γυφτόπουλος, Μυστικές Αποστολές στην Εαμοκρατούμενη Ελλάδα, ο.π. σ. 173-176.

254 P. Papastratis, British Foreign Policy Towards Greece, ο.π. σ. 123.

255 Κ. Πυρομάγλου, Οι Συνεννοήσεις, ο.π σ. 20-26.

256 Αρχείο Κ. Τσαλδάρη, κατάταξη 15Α, υποφάκ. 1, Κοινότητα Ελληνοεκκλησιάς Μεσσηνίας προς ΔΕ των Λαϊκών, 16 Ιανουαρίου 1946, Ίδρυμα Κ. Καραμανλή.

257 Βλ. και Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, ο.π. σ. 72.

258 Δ. Μπενετάτος, ο.π. σ. 78.

259 FO 371/43674, R 224, Talbot-Rice προς Dew, 2 Ιανουαρίου 1944

260 Βλ. Θ. Σαμπατακάκη, Η δράση της Special Operations Executive (SOE) στην Ελλάδα, αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή 2001, σ. 145-147.

261 Πρ. Παπαστράτης, Οι Βρετανοί και οι Αντιστασιακές Οργανώσεις του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ, στο Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο Πόλεμο, (επιμ. Μ. Σαράφη), Αθήνα 1982, σ. 56.

262 FO 371/37206, R 11673, Τηλεγράφημα Woodhouse, 19 Οκτωβρίου 1943

263 Χ. Φλάισερ, Στέμμα και Σβάστικα, ο.π σ. τομ. Α, σ. 388.

264 Ο.π σ. 389-390.

265 FO 371/37202, R 4209, Pearson προς Dixon, 6 Μαίου 1943..

266 ΓΑΚ Αρχείο Τσουδερού, φακ. Β7, φυλ. 43.

267 Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, (Δ΄ Αναθεωρητική), τομ Α, Συνεδρίασις Ε΄, 18 Μαίου 1946.

268 Αρχείο Ζέρβα, βιβλίο 12,Περί Αναγνωρίσεως του ΕΔΕΣ, 1944. ΑΣΚΙ.

269 Κ. Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος, ο.π. σ. 78.

270 FO 371/43729, R 6174, Talbot-Rice προς Howard, 3 Απριλίου 1944.

271 Μάλιστα ατόμων χωρίς καμιά υπόληψη, C. Woodhouse, Το Μήλον της Έριδος, ο. π. σ. 120-121.

272 P. Papastratis, ο.π. σ. 98.

273 Φ. Γρηγοριάδης, οπ. τομ 6, σ. 518.

274 Αρχείο Τσαλδάρη, (Παν. Κασσίμη), Προκήρυξη Εθνικού Κόμματος Ελλάδος, 21 Απριλίου 1945. ΕΛΙΑ.

275 Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, (Δ΄ Αναθεωρητική), τομ Α, 13 Ιουνίου 1946.

276 FO 371/43683, R 4752, Ν. Ζέρβας προς ΓΣΜΑ, 3 Μαρτίου 1944.

277 FO 371/43683 R 4752, Boxshall προς Howard, 18 Μαρτίου 1944

278 Ι Χόνδρος, Η Ελληνική Αντίσταση, o.π. σ. 74.

279 Α. Gerolymatos, Guerilla Warfare and Espionage in Greece 1940-1944, New York 1992, σ. 295.

280 Βλ. και Μ. Μυριδάκης, Αγώνες της Φυλής, Αθήνα 1976, τομ. Α σ. 323 κε και τομ. Β,. σ. 184 κε.

281 Αι Πατριωτικαί Εθνικόφρονες Οργανώσεις, Έκθεσις Εθνικής Δράσις, Αύγουστος 1943, ΓΑ/Ε-17(13), Αρχείο Τσουδερού, Γ1, ο.π σ. 162-168

282 Κομ. Πυρομάγλου, Ο Δούρειος Ίππος, ο.π σ. 64.

283Αρχείο Τσουδερού, Αναφορά Κρέοντα, ιδιωτικό Αρχείο Πιλαβάκη, Ιούλιος του 1944.

284 FO 371/43692 R 14686 Wallace to Leeper, 15 Αυγούστου 1943.

285 Αρχείο Ζέρβα, βιβλίο 12, Περί Αναγνωρίσεως του ΕΔΕΣ, 1944. ΑΣΚΙ.

286 FO 371/43676, R 1487, Waterhouse προς Laskey, 16 Ιανουαρίου 1944

287 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/183, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙα, αρ. πρωτ. 5892, Δελτίον Πληροφοριών 1-30 Ιουνίου 1944.

288 Αρχείο Ζέρβα,11, Εθνικαί Ομάδαι Ελλήνων Ανταρτών, Αρχηγείο Τζουμέρκων- Άρτης, 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων, Συνοπτική Έκθεσις Δράσεως, υπό αντισυνταγματάρχου Γ. Αγόρου, Απρίλιος 1945.

289 E. Myers, Η Ελληνική Περιπλοκή, ο.π σ. 223-224.

290 Ole Smith, «Ο Πρώτος Γύρος», Εμφύλιος Πόλεμος κατά την Κατοχή, στο Ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος 1943-1950, Μελέτες για την Πόλωση, Αθήνα 1997, σ. 90-91.

291 C. Woodhouse, Το Μήλος της Έριδος, ο.π. σ. 118.

292 Χρ. Ζαλόκωστας, Το Χρονικό της Σκλαβιάς, Αθήνα χ.χ, σ. 90-91.

293 FO 371/37206, R 11673, Τηλεγράφημα Woodhouse, 19 Οκτωβρίου 1943

294 ΕΟΕΑ, Γενικό Αρχηγείο αρ. πρωτ. 227, 16 Φεβρουαρίου 1944 στο Φ. Γρηγοριάδη, Γερμανοί, Κατοχή, Αντίσταση, τομ 6, ο.π. σ. 662-663.

295 FO 371/43675, R 9373, Talbot-Rice προς Howard, 15 Ιανουαρίου 1944

296 FO 371/43676, R 1142, Talbot –Rice προς Howard, 21 Ιανουαρίου 1944

297 E. Myers, Η Ελληνική Περιπλοκή, οπ. σ. 218.

298 FO 371/43676, R 1487, Waterhouse προς Laskey, 16 Ιανουαρίου 1944

299 FO 371/43679, R 2850, Waterhouse προς Laskey, 9 Φεβρουαρίου 1944

300 Έκθεση Cap. M. Ward, FO 371/43676, R 1149.

301 FO 371/43679, R 2767 Leeper προς FO, 20 Φεβρουαρίου 1944.

302 Μ. Μυριδάκης, Αγώνες της Φυλής, ο.π. τομ. Β, σ. 319-321.

303 Όπως σημειώνει ο Γ. Μαργαρίτης, η περιοχή που αναπτύχθηκε ο ΕΔΕΣ είχε 200.000 κατοίκους και το ποσοστό των ανταρτών του ήταν 5% στα 1944 επί του συνολικού πληθυσμού. Ο ΕΛΑΣ, όμως, παρότι είχε μια αναλογία της τάξης του 0,1% σε σχέση με τον πληθυσμό στον οποίο αναφερόταν, συχνά ήταν υποχρεωμένος να διαλύει ή να περιορίζει τις μονάδες του μη μπορώντας να τις εφοδιάζει. Γ. Μαργαρίτης, Εμφύλιες Διαμάχες στην Κατοχή, στο Η Ελλάδα 1936-1944, Αθήνα 1989, σ. 511.

304 Σ. Σαράφης, οπ. σ. 229.

305 Χ. Καινούργιος, Δάφνες και Δάκρυα, Αθήνα 1981, σ. 251.

306 C. Woodhouse, Το Μήλος της Έριδος, ο.π. σ. 125

307 FO 371/43676, R 1046, Periodical Intelligence Summary, 9 Ιανουαρίου 1944

308 Κ. Ζαούσης, πολιτευτής Ιωαννίνων προς ΔΕ των Λαϊκών, Μέτσοβο 15 Σεπτεμβρίου 1945, Αρχείο Κ. Τσαλδάρη, κατάταξη 7, υποφάκ. 1, Ίδρυμα Κ. Καραμανλή.

309 Αρχείο Ζέρβα, 2 Επικοινωνία με Μέση Ανατολή 1943, Επικοινωνία 12 Δεκεμβρίου 1943, ΑΣΚΙ.

310 Για τις επιχειρήσεις αυτές Δ. Γυφτόπουλου, Μυστικές Αποστολές, ο.π. σ. 176-178.

311 Αρχείο Ζέρβα, φάκελος 8, Βιβλίο Απωλειών, από αρχές 1943 έως τέλη 1944, ΑΣΚΙ

312 FO 371/37197, R4236, Pearson προς Dixon, 9 Μαίου 1943.

313 FO 371/37197, R4325, Leeper προς FO, 15 Μαίου 1943

314 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 145, Φ /32/2, Γράμμα Σιάντου προς Γ. Ιωαννίδη, 10 Μαρτίου 1942.

315 Γ. Χατζηπαναγιώτου, ο.π σ. 255 κε.

316 Αρχείο Ζέρβα, 3 Βιβλίο Πρωτοκόλλου Γενικού Αρχηγείου Εθνικών Ομάδων, 18 Μαίου 1943.

317 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/34, Αντίγραφο Επιστολής Κρις προς Ζέρβα, 25 Μαρτίου 1943.

318 Συνεχιστής 7 Νοεμβρίου 1943,C. Woodhouse o.π, σ. 75, Κ. Πυρομάγλου Δούρειος Ίππος, ο.π. σ. 205.

319 Αρχείο Ζέρβα, 2 Επικοινωνία με Μέση Ανατολή 1943, Επικοινωνία 1 Δεκεμβρίου 1943

320 Αρχείο Ζέρβα, 2 Επικοινωνία με Μέση Ανατολή 1943, Επικοινωνία 17 Νοεμβρίου 1943.

321 FO 371/43682, R 3858, Boxshall προς Howard, 11 Μαρτίου 1944

322 FO 371/43683, R 4501, Boxshall προς Howard, 13 Μαρτίου 1944

323 FO 371/43675, R 936, Periodical Intelligence Summary, 3, 1-5 Ιανουάριου 1944, 14 Ιανουαρίου 1944.

324 Χ. Φλαίσερ, Στέμμα και Σβάστικα, τομ. Β, οπ. σ. 30-31.

325 FO 371/43683, R 4752, Boxshall προς Howard, 15 Μαρτίου 1944

326 FO 371/43677, R 1720, Leeper προς Eden, 24 Ιανουαρίου 1944.

327 Αρχείο Τσουδερού, Έκθεσις επί της εν Ελλάδι Καταστάσεως, Κίμων, 15 Ιανουαρίου 1944 στο Εμ. Τσουδερός, Ιστορικό Αρχείο, τομ. Γ2, Αθήνα 1990, σ. 839.

328 FO 371/43685, R 6319, Talbot-Rice προς Howard, 26 Μαρτίου 1944

329 FO 371/43676, R 1342, Talbot –Rice προς Howard, 24 Ιανουαρίου 1944

330 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/50, ΕΛΑΣ, Γ. Σ, Ανακοινωθέν για ΕΔΕΣ, 1 Νοεμβρίου 1943.

331 Έκθεσις Αρχηγών Βάλτου και Εθνικών Ανταρτικών Ομάδων, ΓΑ/Δ-3 (7), Αρχείο Εμ. Τσουδερού 1941-1944, τομ. Γ1, Αθήνα 1990, σ. 462-463.

332 FO 371/37206, R 10454, Periodical Intelligence Summary 1, 13 Οκτωβρίου 1943.

333 FO 371/37206, R 10268, Leeper προς FO, 16 Οκτωβρίου 1943

334 FO 371/43678, R 2113, Periodical Summary, 7, 29 Ιανουαρίου 1944

335 Β. Μαθιόπουλος, Η ελληνική Αντίσταση και οι Σύμμαχοι, Αθήνα 1980, σ. 229-240 και Χ. Φλάισερ, Επαφές μεταξύ των Γερμανικών Αρχών κατοχής και των Κυριοτέρων οργανώσεων της Εθνικής Αντίστασης, στο Η Ελλάδα, στη δεκαετία 1940-1950, Ένα έθνος σε Κρίση, ο. π. σ. 98-102.

336 FO 371/37206, R 10554, 15 Οκτωβρίου 1943.

337 Αρχείο Ζέρβα,11, Εθνικαί Ομάδαι Ελλήνων Ανταρτών, Αρχηγείο Τζουμέρκων- Άρτης, 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων, Συνοπτική Έκθεσις Δράσεως, υπό αντισυνταγματάρχου Γ. Αγόρου, Απρίλιος 1945, ΑΣΚΙ.

338 Χ. Φλάισερ, Επαφές Γερμανών και Ελληνικής Αντίστασης, ο.π σ. 99-100.

339 P. Papastratis, British Foreign Policy, ο.π. σ. 154.

340 FO 371/43676, R 1639, Talbot –Rice προς Howard, 27 Ιανουαρίου 1944

341 FO 371/37205, R 9254 kai R 9529.

342 FO 371/43675, R 617, D. Powell, 13 Ιανουαρίου 1944

343 FO 371/43676, R 1639, Talbot –Rice προς Howard, 27 Ιανουαρίου 1944.

344 Αρχείο Ζέρβα, έγγραφο 2, Επικοινωνία με Κάιρο, 12 Δεκεμβρίου 1943, ΑΣΚΙ.

345 FO 371/43674, R 381, Talbot-Rice προς Dew, 5 Ιανουαρίου 1944.

346 FO 371/43379, R 2852, Periodical Intelligence, 10 Φεβρουαρίου 1944

347 Αρχείο Ζέρβα, 2 Επικοινωνία με Μέση Ανατολή 1943, Επικοινωνία 17 Δεκεμβρίου 1943.

348 FO 371/43676, R 1142, Talbot –Rice προς Howard, 21 Ιανουαρίου 1944.

349 Το ΕΑΜ στο Συνέδριο του Λιβάνου είχε παρουσιάσει τμήμα του αρχείου του Ζέρβα που είχε κατασχεθεί όπου προέκυπταν σαφείς ενδείξεις για συνεργασία.

350 Στα χέρια των Βρετανών είχε πέσει Μυστική Έκθεση της Βέρμαχτ, (12η Ορεινή Στρατιά) της 7ης Αυγούστου 1944 με σαφείς πληροφορίες για τις βρετανικές επιχειρήσεις.

351 Ο Woodhouse μιλά για ανεξήγητη παρεξήγηση αναφορικά με τις κατηγορίες που εξαπολύθηκαν από το ίδιο το SOE για τη στάση Ζέρβα, C. Woodhouse, Το Μήλο της Έριδος, ο.π. σ. 126.

352 FO 371/43688, R 9897, Barnes, Report on Observation in Greece from July 1943 to April 1944.

353 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 496, φ 30/4/140, ΕΛΑΣ, Ομάδες Μεραρχιών, Αύγουστος 1944, ΑΣΚΙ.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s