Οι οργανώσεις της Αντίστασης – Γ’ Μέρος

Του Μιχάλη Π. Λυμπεράτου


 

Οι Βρετανοί και ο ρόλος τους στις συγκρούσεις ΕΔΕΣ-ΕΑΜ

Οι Βρετανοί ήθελαν το Ζέρβα ως ένα ένοπλο αντίβαρο στο ΕΑΜ που ήλπιζε, κατά την εκτίμηση τους, να καταλάβει την εξουσία.1 Θεωρούσαν ότι ο Ζέρβας παρά τα λάθη του παρέμενε τίμιος και πιστός στους Βρετανούς.2 Μάλιστα από τη στιγμή που πληροφορήθηκαν ότι ο ΕΛΑΣ είχε, το Δεκέμβριο του 1942, κάνει προσπάθεια να πείσει το Ζέρβα να γίνει αρχιστράτηγος του ΕΛΑΣ, 3 το Βρετανικό Υπουργείο Πολέμου έριξε όλο το βάρος του στην προσπάθεια να αποφευχθεί μια τέτοια συνεργασία. Όταν δε ο Ζέρβας ανταποκρίθηκε στη βρετανική παραίνεση να στείλει γράμμα υποστήριξης στο βασιλιά με την ευκαιρία της εθνικής εορτής της 25ης Μαρτίου 1943, οι Βρετανοί, παρότι δεν τον θεωρούσαν αξιόπιστο και εν γένει δεν έκρυβαν την αποδοκιμασία τους, αποφάσισαν να τον υποστηρίξουν με κάθε τρόπο.

Έτσι, προχώρησαν στην απολάκτιση του Μyers από επικεφαλής των Βρετανών Συνδέσμων στην Ελλάδα, στο μέτρο που ο Ζέρβας είχε εκδηλώσει δυσφορία απέναντι στο πρόσωπο του, και τάχθηκαν ανοικτά υπέρ του ΕΔΕΣ, όταν ξέσπασαν οι συγκρούσεις με τον ΕΛΑΣ, τον Οκτώβριο του 1943, αν και υποπτεύονταν ότι ο ίδιος ο Ζέρβας είχε τη αρχική ευθύνη, καθώς ο ΕΛΑΣ είχε δεχθεί απρόκλητη επίθεση στην Γότιστα στα Τζουμέρκα. Το Foreign Office φοβούνταν ότι αν ο ΕΔΕΣ έχανε στη σύγκρουση, θα υποχρεωνόταν να αναγνωρίσει το δικαίωμα στον ΕΛΑΣ να πολεμάει όπως αυτός ήθελε.4 Το Κάιρο αύξησε τις ενισχύσεις στο Ζέρβα όπου σε επίπεδο όπλων η αναλογία των ενισχύσεων στο διάστημα Οκτώβριος 1943-Ιανουάριος 1944 ήταν 74 τόνοι για το Ζέρβα και 22 για τον ΕΛΑΣ ενώ σε επίπεδο χρηματικών ενισχύσεων ήταν 18.000 λίρες για το Ζέρβα και 927 για τον ΕΛΑΣ.5 Ο Ζέρβας μάλιστα ζήτησε να μην στέλνεται στον ΕΛΑΣ καμία βοήθεια και το Σ.Μ.Α του απάντησε ότι αυτή θα περιοριζόταν σε αβλαβές υλικό (ιματισμός). Με τη λογική αυτή, ο Ζέρβας τελικά θα εξασφαλίσει σταδιακά το ¼ των εφοδίων που προορίζονταν για όλες τις αντιστασιακές οργανώσεις στα Βαλκάνια.6

Να σημειωθεί ότι οι Βρετανοί σχεδίαζαν ακόμα και να μεταφέρουν δυνάμεις σε επίπεδο ταξιαρχίας στην Ιταλία, σε γεωγραφικό σημείο που θα τους εξασφάλιζε να στείλουν στρατεύματα στην Ελλάδα δίπλα στο Ζέρβα (το μόνο εμπόδιο ήταν οι πιθανές αντιρρήσεις του Αμερικανού αρχιστράτηγου Eisenhower.) 7 Παράλληλα, να επιδιωχθεί με κάθε τρόπο η βαθμιαία στρατιωτική και πολιτική φθορά του ΕΑΜ ώστε ο Ζέρβας να μείνει κυρίαρχος στη Δυτική Ελλάδα.8 Δεν είναι για το λόγο αυτό τυχαίο ότι ο αντισυνταγματάρχης Barnes ήταν εκείνος που ενθάρρυνε το Ζέρβα προς την κατεύθυνση της σύγκρουσης (είχε πληροφορήσει το Κάιρο ήδη από τις 16 Δεκεμβρίου 1943 ότι ο Ζέρβας θα εξαπέλυε αντεπίθεση κατά του ΕΛΑΣ παρά την όποια ανακωχή9). Όταν, μάλιστα, το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής αναρωτήθηκε γιατί ο Ζέρβας δεν επιτίθεται και στους Γερμανούς, ο Barnes, απάντησε ότι ο Ζέρβας έπρεπε πρώτα να εκκαθαρίσει τα Τζουμέρκα από τον ΕΛΑΣ.10

Είναι ενδεικτικό ότι ο ίδιος ο Barnes είχε υπογράμμιζε στο Foreign Office ότι ο Ζέρβας θα μπορούσε να σταματήσει τις επιχειρήσεις «με μια βρετανική κουβέντα». Αν όμως οι Βρετανοί ήθελαν να μην διαλυθεί ο ΕΔΕΣ έπρεπε, οπωσδήποτε, να κρατήσει τα Τζουμέρκα.11 Έτσι, όταν ο ΕΔΕΣ αντεπιτέθηκε στις 4 Ιανουαρίου 1944,12 ενώ είχε συμφωνηθεί να υπάρξει κατάπαυση των εχθροπραξιών, ο Woodhouse έσπευσε να απαιτήσει καλύτερους όρους για το Ζέρβα στη μελλοντική διαπραγμάτευση,13 αν και επίσημα απέκρουσε τις αιτιάσεις των Κ. Δεσποτόπουλου και Στ. Σαράφη, για εσκεμμένη αναπαραγωγή του εμφυλιοπολεμικού κλίματος.14 Από το ΕΑΜ υπήρχαν παράπονα ότι οι ίδιοι οι Βρετανοί αξιωματικοί υποκινούσαν τις κινήσεις απόσχισης ορισμένων αξιωματικών του ΕΛΑΣ προκειμένου να ενισχυθεί ο ΕΔΕΣ. Μάλιστα, στο 28ο Σύνταγμα, ο ΕΛΑΣ διαμαρτυρόταν ότι έγινε μέχρι και στάση υποκινούμενη από κάποιον λοχαγό Καραγεωργίου που υπηρετούσε στη συμμαχική αποστολή, γεγονός που προκάλεσε ανακρίσεις και αρκετοί φυλακίστηκαν ενώ οι Βρετανοί έσπευσαν να φυγαδεύσουν στη Μέση Ανατολή τον Καραγεωργίου.15

Οι συζητήσεις στο Μυρόφυλλο-Πλάκα

Ωστόσο, επειδή οι συγκρούσεις με τον ΕΛΑΣ δεν οδηγούσαν πουθενά αλλά και καθιστούσαν δυνατή μια πιθανή διάλυση του ΕΔΕΣ, ο Ζέρβας πείστηκε, μετά και από βρετανικές πιέσεις, να αποκηρύξει τα Τάγματα Ασφαλείας και τον συνεργαζόμενο με τους Γερμανούς ΕΔΕΣ Αθήνας και να αποδεχθεί τις προτάσεις για διευθέτηση. Οι Βρετανοί φοβούνταν ότι μόνο η ανικανότητα των επιτελικών αξιωματικών του ΕΛΑΣ δικαιολογούσε την επιβίωση του ΕΔΕΣ. Μάλιστα, εξέταζαν ακόμα και το ενδεχόμενο να αναγνωρίσουν ως δίκαιες τις αιτιάσεις του ΕΛΑΣ για να υποχρεώσουν το Ζέρβα να προχωρήσει σε ανακωχή ώστε να αποτρέψουν το ενδεχόμενο της διάλυσης του ΕΔΕΣ. Ο Γ. Σιάντος είχε ζητήσει από το Γ. Σ του ΕΛΑΣ, στις 23 Ιανουαρίου 1944, να σταματήσει η συγκέντρωση περισσότερων δυνάμεων στην Ήπειρο και να επιχειρηθεί γίνει ανακωχή. Επειδή, όμως, ο ΕΛΑΣ ανταπάντησε για μια ακόμη φορά σε επίθεση του Ζέρβα, στις 26 Ιανουαρίου 1944, οι Βρετανοί, φοβούμενοι ότι ο ΕΛΑΣ μεθόδευε διάλυση του ΕΔΕΣ, ζήτησαν ανακωχή για τη νύχτα της 1 προς 2 Φεβρουαρίου 1944. Το Γ. Σ του ΕΛΑΣ ανακάλεσε τα τμήματα που είχαν περάσει τον Άραχθο, τα μεσάνυχτα στις 3-5 Φεβρουαρίου 1944, παρά τις διαφωνίες του Βελουχιώτη και του κλιμακίου Ηπείρου.16 Να σημειωθεί ότι ο ΕΛΑΣ είχε προσφερθεί μέσω των Π. Ρούσου και Στ. Σαράφη, στις 4 Φεβρουαρίου 1944, να διαθέσει ακόμη και τη στρατιωτική του υποδομή για να επιτύχει η ένωση όλων των οργανώσεων και τη διαρκή ειρήνευση, ενώ φαινόταν διατεθειμένος να αποχωρήσει από τα Τζουμέρκα παρότι είχε επικρατήσει απόλυτα εκεί από τις 16 Νοεμβρίου 194317

Έτσι, το μεν ΕΑΜ προσήλθε στις διαπραγματεύσεις που ορίστηκαν στο Μυρόφυλλο (15-22 Φεβρουαρίου 1944) και έπειτα στην Πλάκα (27-29 Φεβρουαρίου 1944) με πρόθεση να επέλθει οριστική πράξη των εχθροπραξιών και να επιτευχθεί η σταδιακή συνένωση των ανταρτικών οργανώσεων, οι Βρετανοί με την πρόθεση να εξασφαλίσουν τη θέση του Ζέρβα στην Ήπειρο. Ο Ζέρβας, που όρισε τον Κ. Πυρομάγλου, το συνταγματάρχη Π. Νικολόπουλο, και τον Ταγματάρχη Ευαγγελίδη ως αντιπροσώπους του,18 για να δείξει την υπακοή του στη βρετανική πολιτική ζήτησε μέχρι και του υποδείξει τους όρους που θα αποδέχονταν οι αντιπρόσωποί του αυτή στις διαπραγματεύσεις.19 Βρετανοί και Ζέρβας συμφώνησαν ότι δεν ήταν κατά κανένα τρόπο διατεθειμένοι να υποχωρήσουν στο αίτημα του ΕΑΜ για συνένωση των ανταρτικών οργανώσεων και επέλεξαν μια παρελκυστική τακτική με βασικό στόχο την παράταση της ανακωχής, χωρίς άλλες μεταβολές στις σχέσεις των δύο οργανώσεων, αφού ο Woodhouse πίστευε ότι άπαξ και σταματούσαν οι συγκρούσεις δεν θα ξανάρχιζαν 20

Το πρόβλημα ήταν ότι ο ΕΔΕΣ έδειχνε τόσο αδιάλλακτος στις διαπραγματεύσεις σε σημείο που ακόμη και ο Woodhouse εκνευρισμένος πληροφόρησε το Κάιρο ότι ο Πυρομάγλου δεν διέθετε την ικανότητα να συζητά. Οι προτάσεις να καταστεί ο Ζέρβας αρχηγός του μελλοντικού Κοινού Στρατηγείου,21 ή να οριστεί Βρετανός διοικητής,22 θεωρήθηκαν ως εσκεμμένη υπονόμευση των διαπραγματεύσεων αφού η διατήρηση του προ των συγκρούσεων status θεωρούνταν από το ΕΑΜ χάσιμο χρόνου.23 Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ταγματάρχης G. Wines, επικεφαλής των Αμερικανών Συνδέσμων στην Ελλάδα, ετοιμαζόταν να κατηγορήσει το Ζέρβα ακόμα και για την παρεμπόδιση των διαπραγματεύσεων. Γιατί η πρόταση του ΕΑΜ για διοικητική ενοποίηση σε επίπεδο λόχου, με μεικτές διοικήσεις και έλεγχο από την προπαρασκευαστική κυβερνητική Επιτροπή που θα συγκροτηθεί στην Ελλάδα θεωρούνταν από το Ζέρβα αδιανόητη. 24 Το αδιέξοδο υπερβαίνεται μόνο όταν όλες οι αντιπροσωπείες στην 6η συνάντηση στις 19 Φεβρουαρίου 1944 υπογράφουν καταγγελία των Ταγμάτων Ασφαλείας25 και μετά από ασφυκτικές πιέσεις ο Ζέρβας δέχεται ενοποίηση μόνο σε επίπεδο Μεραρχιών, που στην ουσία ισοδυναμούσε με αναπαραγωγή του προ των συγκρούσεων καθεστώτος.26 Τελικά, παρότι ο Ζέρβας επέμεινε πεισματικά στις θέσεις του, με πρωτοβουλία του ΕΛΑΣ, η ανακωχή που είχε υπογραφεί έγινε μόνιμη. Ο ΕΔΕΣ, με τη Συμφωνία της Πλάκας που υπεγράφη, πέτυχε στο ακέραιο τους στόχους του, αφού και ο Woodhouse είχε δεχθεί ρητές εντολές από το Foreign Office να μην επιτρέψει την ένωση των ανταρτικών οργανώσεων γιατί υπήρχε κίνδυνος να απορροφηθεί ο Ζέρβας από το ΕΑΜ. 27 Πάντως είναι εντυπωσιακό ότι ο Ζέρβας κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων στο Μυρόφυλλο ενημέρωνε λεπτομερώς και τους Γερμανούς. Τους έστειλε και αντίγραφο της συμφωνίας που τελικά υπεγράφη. Ο απεσταλμένος του στη γερμανική διοίκηση λοχαγός Σαράντης διαβεβαίωσε τους Γερμανούς ότι υπέγραψε τη συμφωνία λόγω πίεσης των Βρετανών και ότι αυτή δεν διατάρασσε, με κανένα τρόπο, τη νομιμοφροσύνη του απέναντι στην ανακωχή με τους Γερμανούς.28

Παρά το γεγονός ότι τους αποδόθηκε στις συγκρούσεις αυτές, από την πλευρά του ΕΔΕΣ, ο χαρακτήρας μιας γενικευμένης απόπειρας να διαλυθεί ανηλεώς η οργάνωση του Ζέρβα από τον ΕΛΑΣ, ο Ζέρβας ήταν στην πραγματικότητα εκείνος που είχε την πρωτοβουλία των κινήσεων. Οι ίδιοι οι Βρετανοί παραδέχονταν ότι ήταν απλή προπαγάνδα ότι ο Ζέρβας δεν ήταν επιτιθέμενος, ή ότι καλούσε τον ΕΛΑΣ να σταματήσει τις επιθέσεις.29 Στην ουσία θεωρούσαν ότι ο Ζέρβας επιχείρησε, καθόλη τη διάρκεια των συγκρούσεων, επιβολή της εξουσίας του σε ολόκληρη την Ήπειρο,30 με τον ΕΛΑΣ να αναπτύσσει μια τακτική της μορφής προσβολών των τοπικών αρχηγείων του ΕΔΕΣ και όσο το δυνατόν αναίμακτης31 σύλληψης των επικεφαλής τους και μάλιστα ενημερώνοντας το Κάιρο.32 Βέβαια, τα στοιχεία από την πλευρά του ΕΔΕΣ, με ιδιαίτερη υπερβολή μιλούσαν για 7.000 ελασίτες και 300 ιππείς που επιτέθηκαν κατά 2900 του ΕΔΕΣ του Αρχηγείου Τζουμέρκων-Άρτης και Αρχηγείου Ηπείρου με εκατοντάδες νεκρούς και αιχμαλώτους και από τις δύο πλευρές.33 Πάντως, όταν ο ΕΛΑΣ αποφάσισε πραγματικά να διαλύσει τον ΕΔΕΣ, κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών, οι δυνάμεις του διαλύθηκαν μέσα σε 8 μέρες. Ένα μεγάλο τμήμα του, διωκόμενο από τον ΕΛΑΣ, εκκένωσε την Ήπειρο και αποβιβάστηκε στην Κέρκυρα 34 Κατά τους υποστηρικτές του Ζέρβα η εξέλιξη αυτή δεν οφειλόταν στην πραγματική μαχητική ικανότητα του ΕΔΕΣ και την τεράστια διαφορά του με το ΕΑΜ αλλά στο γεγονός ότι «ο στρατός του ήταν κατώτερος από τον ΕΛΑΣ στο να πολεμά εναντίον άλλων Ελλήνων» (!!)35 Να σημειωθεί ότι τα στιγμή της διάλυσής του ο ΕΔΕΣ υπολόγιζε ότι είχε φτάσει στη μεγαλύτερη δύναμή του που ήταν 12.000 άντρες.36

Γενικότερα ο Ζέρβας επιδίωκε να δημιουργήσει ένα κράτος εν κράτει στην περιοχή που είχε αναπτύξει το αντάρτικο του. 37 Έτσι, ήταν συχνές οι διαμαρτυρίες για ωμότητες του Ζέρβα ότι οικογένειες εγκατέλειπαν τις εστίες τους στις περιοχές ελέγχου του Ζέρβα ενώ ακόμα και οι Βρετανοί τον κατηγόρησαν για επίδειξη σκληρότητας έναντι τμήματος του πληθυσμού με εαμική αναφορά, 38 τις οποίες ο Ζέρβας απέδωσε σε φημολογία του ΕΑΜ.39 Χαρακτηριστική περίπτωση όταν μετά τη διάσκεψη της 3ης Δεκεμβρίου 1942, στην Καλεντίνη του νομού Άρτης, ιδρύθηκε ο ΕΛΑΣ Άρτας, ο ΕΔΕΣ επιτέθηκε αμέσως με σκοπό να διαλύσει τον ΕΛΑΣ.40 Ο ίδιος ο Ζέρβας είχε ζητήσει από το Κάιρο να απομακρυνθεί ο Myers που περιόριζε τα φιλόδοξα αυτά σχέδια.41 Ιδιαίτερα ενδεικτική των προθέσεων του Ζέρβα ήταν η περίπτωση των Τσάμηδων της Ηπείρου. Με αφορμή το γεγονός ότι οι Τσάμηδες ήταν αλβανόφωνοι και μουσουλμάνοι, ακ και οι Γερμανοί ματαίως προσπαθούσαν να τους ωθήσουν κατά των Ελλήνων, ο Ζέρβας στράφηκε εναντίον τους-ήταν και εύπορη κοινότητα-και με μια αιματηρή επίθεση κατά αμάχων, τους υποχρέωσε να εγκαταλείψουν την περιοχή και να καταφύγουν κατά χιλιάδες στην Αλβανία.42

H EKKA

Η οργάνωση, της οποίας φυσικός αρχηγός ήταν ο συνταγματάρχης Δ. Ψαρρός ένας διακεκριμένος αξιωματικός, ήταν αποκύημα συνεννοήσεων που είχαν ξεκινήσει από το Φεβρουάριο του 1942 μεταξύ των Ν. Ζέρβα, Δ. Ψαρρού και Ευρ. Μπακιρτζή. Τον Απρίλιο του 1942 σε μυστική συνάντηση στην Αθήνα είχε συμφωνηθεί ο Ψαρρός να αναλάβει ως επικεφαλής αντιστασιακής οργάνωσης στην Ανατολική Στερεά.. Με τη συνδρομή του Γ. Καρτάλη και Α. Καψαλόπουλου, ο Ψαρρός προχώρησε το Νοέμβριο του 1942, στην ίδρυση της Εθνικής και Κοινωνικής Απελευθέρωσης (ΕΚΚΑ).

Η οργάνωση ωστόσο για ένα μεγάλο διάστημα υπολειτουργούσε και μόνο, τον Απρίλιο του 1943 επιχείρησε να συγκροτήσει ένοπλες ομάδες στην ανατολική Στερεά Ελλάδα, όταν αξιωματικοί της άρχισαν να διενεργούν στρατολογία στα χωριά της περιοχής. Στην ουσία εμφανή παρουσία είχε μόνο μετά τη συνθηκολόγηση των Ιταλών το Σεπτέμβριο του 1943. Η καθυστέρηση αυτή δεν θα μπορούσε να οδηγήσει παρά στην ουσιαστική εξάρτηση της οργάνωσης από το ΕΑΜ και τα χωριά που είχαν απελευθερωθεί από αυτό στην ευρύτερη περιοχή. Ήταν, επομένως, φυσικό να προκύψει ένας ανταγωνισμός μεταξύ των δύο οργανώσεων για ζητήματα στρατολόγησης, συντήρησης και εξοπλισμού, γεγονός που υποχρέωσε την οργάνωση του Ψαρρού, που μειονεκτούσε έναντι του ΕΑΜ, να στραφεί στη βρετανική πλαισίωση, εξυπηρετώντας το σχέδιο των Βρετανών να λειτουργήσει ως οργάνωση -αντίβαρο του ΕΑΜ στην κρίσιμη για την Αττική περιοχή. Γιατί με βάση το σχέδιο Κιβωτός στην ΕΚΚΑ είχε καταχωρηθεί η περιοχή γύρω από τη σιδηροδρομική γραμμή βορειο-ανατολικά του Παρνασσού, που εξασφάλιζε όλες τις προσβάσεις στην Αθήνα.43

Το γεγονός αυτό προδιέγραψε και τα όρια των σχέσεών της με το ΕΑΜ αλλά και την εσωτερική πολιτική της εξέλιξη, στο μέτρο που οι αντικομμουνιστικές δυνάμεις που συσπειρώθηκαν σε αυτή, σταδιακά αυτονομήθηκαν από την κεντρική της διοίκηση και τον αρχικό πολιτικό προσανατολισμό της οργάνωσης, συγκλίνοντας με τη βρετανική επιδίωξη. Μάλιστα, τα πράγματα έφτασαν μέχρι του σημείου ένα μεγάλο τμήμα στο εσωτερικό της να κατηγορεί το πολιτικό σκέλος της οργάνωσης για «κρυπτοκομμουνισμό». Έτσι και αλλιώς το αρχικό της πρόγραμμα δεν αντιστοιχούσε στην πολιτική φυσιογνωμία του στελεχιακού δυναμικού της οργάνωσης, γεγονός που απαίτησε, εξ` αρχής, κοπιώδεις προσπάθειες, προκειμένου να επέλθει συμφωνία σε ένα έστω και αόριστο πολιτικό πλαίσιο αρχών. Γιατί διακηρυγμένος στόχος της οργάνωσης, με βάση το καταστατικό της, ήταν όχι μόνο η απελευθέρωση από τους Γερμανούς και Βούλγαρους που κάλυπτε ως αίτημα όλους τους μαχητές της, αλλά και από το καθεστώς εκείνο που διαιώνιζε τις κοινωνικές ανισότητες. Μάλιστα, το πρόγραμμα αυτό μιλούσε ανοικτά για κοινωνικοποιήσεις των μέσων παραγωγής, δήμευση περιουσιών, διαγραφή χρεών και λαοκρατία. Τόνιζε δε την απαίτηση της δημιουργίας μεταπολεμικά μιας σοσιαλιστικής δημοκρατίας, μέσω βέβαια δημοψηφίσματος, αρχές που οι ίδιοι οι πολιτικές εμπνευστές της οργάνωσης θεωρούσαν ότι θα προκαλούσε τη δυσμένεια των Βρετανών.44

Είναι χαρακτηριστικό του αντιφατικού πολιτικού συμβιβασμού που επιχείρησε το πρόγραμμα αυτό ότι παρά τις ευθείες σοσιαλιστικές αναφορές, στο κείμενο δεν γινόταν ρητή αναφορά στις ευθύνες του Γεώργιου ούτε ανακινούνταν καθαρά πολιτειακό ζήτημα, πράγμα που έγινε αρκετούς μήνες μετά την ίδρυση της οργάνωσης, λόγω κυρίως των ενστάσεων του ΕΑΜ, και δικαιολογούσε και τις αμφιβολίες των Βρετανών, αν το πρόγραμμα της οργάνωσης το ενστερνιζόταν η κοινωνική της βάση. Να σημειωθεί ότι το ζήτημα περιπλεκόταν ακόμα περισσότερο, αφού η οργάνωση κινούνταν με βάση τη λογική ότι η αποδοχή του προγράμματός της δεν ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για να προσχωρήσει κανείς στο στόχο της εθνικής απελευθέρωσης, πράγμα που περιόριζε αισθητά τους πολιτικούς περιορισμούς στην προσχώρηση μελών.45

Για αυτούς τους λόγους, η οργάνωση ήταν ιδιαίτερα ευπρόσβλητη σε εσωτερικές πολιτικές διαφωνίες, σε συνδυασμό με προσωπικές διαμάχες που θα αναδείκνυε συστηματικά η απουσία εσωτερικής συνοχής.46 Η όλη ασάφεια επικαθόρισε και την κρίση στη μαζική απεύθυνση της οργάνωσης, που δεν εξασφάλισε ευρύτερη κοινωνική πλαισίωση και δεν στρατολόγησε πέραν των 700-800 μαχητών, και αυτό με μόνο συνεκτικό στοιχείο την αίγλη του Ψαρρού, παράγοντα όχι επαρκή και κατά τους Βρετανούς για να εξασφαλιστεί πειθαρχία που εμφανιζόταν μόνο περιστασιακά.47. Ο ίδιος ο Ψαρρός με τη νοοτροπία του αξιωματικού, με αρκετές δόσεις τυπολατρίας (είναι χαρακτηριστικό ότι η οργάνωση καθυστέρησε να συγκροτηθεί αφού πρώτα έπρεπε να αποκτήσει τον εξοπλισμό και ύστερα να συγκροτηθούν τα τμήματα με τη μορφή κατάταξης κληρωτών), υποβάθμιζε συστηματικά τον πολιτικό ρόλο της οργάνωσής του, ευελπιστώντας ότι αρκούσε η επιφάνειά του ως αξιωματικού για να αναγνωριστεί αρχηγός όλων των ανταρτών στη Ρούμελη. Άλλωστε, οι επικεφαλείς του πολιτικού σκέλους της οργάνωσης, και ο ίδιος ο Γ. Καρτάλης, δεν έχαιραν ιδιαίτερης αναγνώρισης στους κόλπους της και θεωρούνταν ακόμη και από τους ίδιους τους Βρετανούς τίποτα άλλο από συγκέντρωση 7-8 ατόμων στην Αθήνα.48

Έτσι, όταν συγκροτήθηκε το 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων, στις 20 Απριλίου 1943 στο Λυκόχωρο της Γκιώνας, το στρατιωτικό σκέλος της οργάνωσης, στην ουσία αποτελούνταν από στρατιωτικές ομάδες με χαλαρή σχέση ως προς την κεντρική διοίκηση και με πολιτική φυσιογνωμία που αντλούνταν από τους αρχηγούς της κάθε ομάδας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η ομάδα του λοχαγού Γ. Καπετσώνη, διοικητή του ΙΙ Τάγματος Δωρίδας που παρά την απαγόρευση από τον ίδιο τον Ψαρρό, περιόδευε με το λόχο του ολόκληρη τη Στερεά και έκανε κηρύγματα κατά του ΕΛΑΣ49 Οι περισσότεροι υποστηρικτές του, κατά τις βρετανικές πληροφορίες, κατηγορούσαν τον Ψαρρό για αδικαιολόγητη μετριοπάθεια προς το ΕΑΜ, και, κατά τις πληροφορίες του Woodhouse, για εν κρυπτώ σχέσεις μαζί του. Μάλιστα, στην οργάνωση προκλήθηκε αναταραχή επειδή ένα ταξίδι του Ψαρρού στην Αθήνα το Σεπτέμβριο του 1943, αποδόθηκε σε μυστική διαπραγμάτευση για την προσχώρηση της ΕΚΚΑ στο ΕΑΜ. Ειδικά όταν η ΕΚΚΑ αποκήρυξε τον ΕΔΕΣ στις συγκρούσεις του Οκτωβρίου του 1943 υπήρξε πραγματική αναταραχή στο εσωτερικό του Συντάγματος. Να σημειωθεί ότι η ανοικτή αυτή δυσπιστία υποχρέωνε τον Ψαρρό σε συχνές αναδιπλώσεις και παροχή αποδείξεων νομιμοφροσύνης απέναντι στους οπαδούς του, που περιέπλεκε τα πράγματα, σε ένα πεδίο που κατά τους Βρετανούς δεν έδειχνε έτσι ή αλλιώς ευελιξία, αφού αν και δεν ήταν διπρόσωπος, ήταν κακός διπλωμάτης.50

Το 5/42 Σύνταγμα, που πήρε το όνομά του από το αντίστοιχο θρυλικό Σύνταγμα της Μικράς Ασίας, συγκροτήθηκε με πυρήνα 5 λόχους ενώ στην εξέλιξή του αποτελούνταν από δύο μεγάλες ομάδες, τον πυρήνα Παρνασσού (Ψαρρός, Φαρμάκης, Κοκορέλης), και τον πυρήνα της Γκιώνας (Καιμάρας, Ντούρος, Λαγγουράνης, Κρανιάς, Καπετσώνης). Ειδικά στις αρχικές φάσεις συγκρότησης ούτε οι Ιταλοί ούτε και ο ΕΛΑΣ της περιοχής παρενόχλησαν τον Ψαρρό. Μάλιστα, με τη ανακοίνωση της συγκρότησής του, δέχεται την εθιμοτυπική επίσκεψη του ταγματάρχη Ζούλα του ΕΛΑΣ, αφού στο ΕΑΜ επικρατούσε η εντύπωση ότι ήταν μια οργάνωση που επέτρεπε ακόμα και προγραμματική συνεργασία με τον ΕΛΑΣ 51 Το γεγονός, όμως, ότι τμήματα του Συντάγματος επιδόθηκαν από την πρώτη στιγμή σε ανοικτή προπαγάνδα κατά του ΕΛΑΣ, υποδαύλιζε τη δυσαρέσκεια αρκετών καπεταναίων του ΕΛΑΣ.52

Στην πραγματικότητα, ο ΕΛΑΣ έχει επεκταθεί σε τέτοιο σημείο στη Γκιώνα53 ώστε ο Ψαρρός και το Σύνταγμά του ήταν περίκλειστοι από εαμικούς που ως επί το πλείστον επιδίωκαν, με βάση την καθοδήγηση του Α. Τζήμα, να αποφύγουν τις προστριβές. Ωστόσο, το θέμα της τροφοδοσίας της νέας οργάνωσης από τον τοπικό πληθυσμό δεν ήταν εύκολο να επιλυθεί, παρά τη διαβεβαίωση του Βελουχιώτη, σε συνάντησή του με τον Ψαρρό, ότι θα έβρισκαν τρόπους να μοιραστούν τα υλικά και τα μέσα προσπορισμού. Στον ΕΛΑΣ μάλιστα διαμαρτύρονταν ότι ο Ψαρρός λόγω των αθρόων ενισχύσεων των Βρετανών αγόραζε τρόφιμα από τα χωριά και προπαγάνδιζε ότι «δεν έμπαινε αυθαίρετα στα σπίτια για φαϊ και ύπνο, ούτε έπαιρνε από τους τσοπάνηδες όσα γιδοπρόβατα ήθελε, όπως έκανε ο ΕΛΑΣ»,54 όταν ο τελευταίος αναγκαζόταν να αντιπαρέλθει των δυσκολιών με επιτάξεις ζώων και φορολογία του τοπικού πληθυσμού. Ενώ, κατά το ΕΑΜ, οι αντάρτες του Ψαρρού έπαιρναν μισθό, οι αντάρτες του ΕΛΑΣ φυτοζωούσαν.55

Οι οργισμένοι καπεταναίοι του ΕΛΑΣ, ενδυναμωμένοι από την επιθετικότητα ορισμένων αξιωματικών του 5/42, και παρά τις υποδείξεις του Γ. Σ. και ειδικά του Στ. Σαράφη που θεωρούσε τον Ψαρρό φίλο του, αναλαμβάνουν σταδιακά δράση. Ο Ορέστης, (Α. Μούντριχας) καπετάνιος του ΕΛΑΣ Αττικοβοιωτίας παρουσιάζεται στο Μαυρολιθάρι Παρνασσίδας με την πληροφορία ότι η ΚΕ του ΕΑΜ ήταν αντίθετη με την ύπαρξη του Ψαρρού στην περιοχή56. Στις 19 Ιουνίου 1943, μαζί με το συγκρότημα του ΕΛΑΣ Παρνασσίδας υπό τον Φ. Βερμαίο, ο Βελουχιώτης, με την εντύπωση ότι είχε την εντολή της ηγεσίας, 57 περικυκλώνει το χωριό Στρώμη που έχει την έδρα του ο Ψαρρός, αφοπλίζουν τις δυνάμεις του και τον υποχρεώνει σε αυτοδιάλυση. 58

Το γεγονός κινητοποιεί την πολιτική ηγεσία του ΕΑΜ, και ειδικά τον Α. Τζήμα, που βοηθούν το Σύνταγμα του Ψαρρού να ανασυγκροτηθεί, ενώ επιπλήττουν το Βελουχιώτη και τον Ορέστη (Α. Μουντρίχας), ο δεύτερος των οποίων αναγκάζεται σε απολογία. προς την ΚΕ του ΕΑΜ. Μάλιστα, σπεύδουν να ζητήσουν συγγνώμη από τον Ψαρρό.59 Σε εφαρμογή απόφασης του ΓΣ του ΕΛΑΣ ο Ψαρρός συναντήθηκε με το Σαράφη στο χωριό Αγία Τριάδα που ήταν το αρχηγείο Ρούμελης του ΕΛΑΣ, όπου και του προτάθηκε να τοποθετηθεί στρατιωτικός Διοικητής του ΕΛΑΣ της Ρούμελης. Ο Ψαρρός επέμεινε στην ανεξαρτησία του και το Γ. Σ του ΕΛΑΣ του υποσχέθηκε κάθε διευκόλυνση.60 Αξιοσημείωτο είναι ότι όταν οι οργανώσεις συγκεντρώθηκαν στο Περτούλι, στις 29 Ιουλίου 1943, στα πλαίσια του Γενικού Στρατηγείου Ανταρτών, ο ΕΛΑΣ συζήτησε ακόμη και αιτήματα του Ψαρρού για εξοπλισμό 1000 και σταδιακά 4000 ανταρτών, από τα ίδια τα αποθέματα του ΕΛΑΣ. Μάλιστα, το αγανακτισμένο Γ. Σ του ΕΛΑΣ για να καταστήσει εμφανείς τις προθέσεις του έναντι κάποιων καπετάνιων, έδωσε εντολή (Καραγκίτσης-Μανιάτης), να κινηθούν αμέσως τα εμπλεκόμενα στη σύγκρουση τμήματα του ΕΛΑΣ στο Καρπενίσι και να στραφούν κατά των Ιταλών. Διαπιστώθηκε τελικά ότι η διαταγή προσβολής του Ψαρρού ήταν πρωτοβουλία του Θυμ. Ζούλα, που όμως δεν υπέστη καμία κύρωση.61

Η περίοδος από το καλοκαίρι του 1943 και μετά είναι η φάση της μεγαλύτερης ανάπτυξης του 5/42 Συντάγματος, με συνεχείς ρήψεις πολεμοφοδίων και λιρών από τους Βρετανούς ενώ η συνολική δύναμη των δύο Ταγμάτων (Παρνασσίδας-Δωρίδας) θα φτάσει έτσι σύμφωνα, με την ίδια τη ΕΚΚΑ, τους 800 άντρες.62 Το Γ. Σ του ΕΛΑΣ έστειλε και διαταγή προς τη ΧΙΙΙ Μεραρχία να επιδιωχθεί ακόμα και η συγκρότηση κοινών Αρχηγείων με τμήματα της οργάνωσης του Ψαρρού αλλά και να δημιουργηθεί Κοινό Στρατηγείο Ρούμελης με τον ίδιο τον Ψαρρό επικεφαλής. Να σημειωθεί ότι από τους επιτελείς της Μεραρχίας δηλωνόταν αδυναμία κατανόησης της υποχωρητικότητας αυτής.63

Οι καλές σχέσεις των δύο οργανώσεων ολοκληρώνονται με την προκήρυξη του αντιπροσώπου της ΕΚΚΑ στο Κοινό Στρατηγείο Ρούμελης ταγματάρχη μηχανικού Σπ. Βλάχου που δικαίωσε τον ΕΛΑΣ και τάσσεται στο πλευρό του στη σύγκρουσή του με τον ΕΔΕΣ.64 Μάλιστα, το κείμενο της προκήρυξης της 12 Δεκεμβρίου 1943 που περιείχε τις υπογραφές των Ψαρρού- Μωραίτη προκάλεσε τέτοια εντύπωση που οι Βρετανοί αλλά και αξιωματικοί του 5/42, λόγω του ότι δεν εύρισκαν τον Ψαρρό, αναρωτιούνταν αν ήταν φυλακισμένος από τον ΕΛΑΣ και είχε εξαναγκαστεί στις δηλώσεις αυτές.65 Επιπλέον, τον Οκτώβριο του 1943, οι Βρετανοί είχαν πληροφορίες ότι μεγάλο τμήμα της ΕΚΚΑ πολεμούσε μαζί με τον ΕΛΑΣ εναντίον των Γερμανών στη Ρούμελη, αν και επίσημα κήρυσσε την ουδετερότητά της.66

Εντούτοις, στην ίδια την ΕΚΚΑ επικρατούσε πλήρης ασάφεια στόχων και ασυνεννοησία. Επίσημα η οργάνωση πρόβαλε τον εαυτό της, ιδίως στους Βρετανούς, ως τον παράγοντα που, αν αποκτούσε τα μέσα να συγκροτήσει στρατό 3000 ανδρών, θα μπορούσε να συμβάλει στη συμφιλίωση μεταξύ ΕΔΕΣ και ΕΛΑΣ,67 ενώ διαμαρτυρόταν για εσκεμμένη παρερμηνεία από το Κάιρο της πρόθεσής της να αποτρέψει με κάθε μέσο την επάνοδο του μονάρχη, γεγονός που υποκινούσε την επιθετικότητα του ΕΑΜ εναντίον της. 68 Ωστόσο, την ίδια στιγμή στελέχη της, ακόμα και ο μετριοπαθής Γ. Καρτάλης, συζητούσαν με το Woodhouse τρόπους για να αντιμετωπιστεί ο ΕΛΑΣ κατά την υποχώρηση των Γερμανών, 69 ενώ ομαδάρχες της οργάνωσης απειλούσαν να χρησιμοποιήσουν όπλα κατά των «κομμουνιστών». Να σημειωθεί ότι εξαιτίας των αμφιλεγόμενων αυτών διαθέσεων, στις 17 Φεβρουαρίου 1944, οι Βρετανοί ζήτησαν από την ΕΚΚΑ να ξεκαθαρίσει επίσημα τις απόψεις της σε σχέση με το ΕΑΜ. 70 Πάντως, ο πραγματικός βρετανικός φόβος ήταν μια ενδεχόμενη συνεργασία ΕΑΜ και ΕΚΚΑ που θα δυσχέραινε αισθητά τη διαπραγματευτική ικανότητα της κυβέρνησης του Τσουδερού.71

Από τα μέσα Ιανουαρίου του 1944 φάνηκε ότι στους κόλπους της οργάνωσης απέκτησαν πλέον κεντρικό ρόλο οι οπαδοί της σύγκρουσης με το ΕΑΜ με τη συνδρομή μελών του ΕΔΕΣ Αθήνας που είχαν εισχωρήσει στην οργάνωση, 72 ή της Στρατιωτικής Ιεραρχίας, που επιχειρούσε να δημιουργήσει φράξια στο εσωτερικό της ΕΚΚΑ. Επικεφαλής των κινήσεων αυτών ήταν ο λοχαγός Ευθ. Δεδούσης, ο οποίος ανοικτά στρεφόταν κατά του ΕΛΑΣ.73 Το κλίμα αμφισβήτησης της ηγεσίας της οργάνωσης ήταν τέτοιο ώστε κυκλοφορούσε η πληροφορία ότι ήταν πιθανό να αντικαταστάθηκε και ο ίδιος ο Ψαρρός. Η ίδια η ΚΕ της ΕΚΚΑ προσπάθησε να απολογηθεί στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής για την ανύπαρκτη δράση της οργάνωσης εξαιτίας των ανακατατάξεων αυτών στο εσωτερικό της και πρότεινε τη δημιουργία μονάδων της κοντά στην Αττική που, όμως, δεν ήθελε το Foreign Office.74

Τις εσωτερικές αυτές διεργασίες ενίσχυαν και οι Βρετανοί, που ήθελαν να αποφευχθεί οποιαδήποτε διευθέτηση με το ΕΑΜ, ιδίως στο διάστημα των συνεννοήσεων ΕΛΑΣ-ΕΔΕΣ στο Μυρόφυλλο-Πλάκα. Καθώς διαφαινόταν ότι μέλη της ΕΚΚΑ θα προωθούσαν το σχέδιο μιας συνεργασίας με το ΕΑΜ, οι Βρετανοί αντέστρεψαν τους συσχετισμούς και επέβαλαν στο εσωτερικό της ΕΚΚΑ τη λογική συνεργασίας ΕΔΕΣ-ΕΚΚΑ κατά του ΕΑΜ, προβάλλοντας την αναγκαιότητα για εδαφικό κατακερματισμό της αντίστασης, έναντι του ΕΑΜ που, κατά τη βρετανική εντύπωση, εποφθαλμιούσε όλες τις οργανώσεις.75 Έτσι, στο Μυρόφυλλο-Πλάκα η ΕΚΚΑ, υποκύπτοντας στη βρετανική πίεση, παραβίασε την αρχική συμφωνία με το ΕΑΜ, 76 υποστήριξε τον ΕΔΕΣ, μέσω του Καρτάλη που ήταν και πρόεδρος της συνέλευσης, λόγω της εαμικής υποστήριξης.77 Η συγχώνευση που πρότεινε η ΧΙΙΙ Μεραρχία του ΕΛΑΣ με το 5/42 της ΕΚΚΑ σε επίπεδο ακόμα και απλής μονάδας, με μεικτή διοίκηση σε όλα τα επίπεδα (η πρόταση προέβλεπε και τη συγχώνευση της VΙΙΙ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ με τον ΕΔΕΣ στην Ήπειρο και τη συγκρότηση 5μελούς Στρατηγείου με έναν αντιπρόσωπο από ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ με καινούργιο όνομα για το νέο στρατό που θα προέκυπτε,78) απορρίφθηκε αφού η ΕΚΚΑ αντιπρότεινε συγχώνευση αλλά μόνο από Σύνταγμα και πάνω, όπως και ο ΕΔΕΣ.79 Παρότι ο ΕΛΑΣ επανήλθε με πρόταση για συγχώνευση από Τάγμα και πάνω, οι ομάδες των Γ. Καπετσώνη και Ευ. Δεδούση αντέδρασαν σφόδρα, και σε σύμπνοια με τους Βρετανούς, ματαίωσαν το σχέδιο. 80 Ο Καρτάλης υποστήριξε στις 15 Φεβρουαρίου 1944 ότι η πρόταση του ΕΑΜ για ενωμένο στρατό, πριν δημιουργηθεί μια ενιαία κυβέρνηση, ήταν σαν να «βάζουμε το κάρο πριν το άλογο» και για αυτό έπρεπε να απορριφεθί.81 Ο Woodhouse περιχαρής σημείωνε μετά από ιδιωτική συνομιλία με τον Καρτάλη ότι τόσο η ΕΚΚΑ όσο και ο Ζέρβας θα έκαναν ό,τι τους έλεγαν οι Βρετανοί.82

Η ρήξη

Το γεγονός της αποτυχίας των συνεννοήσεων στο Μυρόφυλλο-Πλάκα περιθωριοποίησε μεγάλο τμήμα της ΕΚΚΑ που απαιτούσε συνεργασία με το ΕΑΜ. (Π. Παπαγιαννόπουλος –πολιτικός επίτροπος ΕΚΚΑ, Κ. Λαγγουράνης-υποδιοικητής 5/42 Συντάγματος, λοχαγός Ντάσιος-Στρατιωτικός Διοικητής ΕΚΚΑ-Φωκίδας),83 και μάλιστα ενώ κάποια τμήματα της ΕΚΚΑ πολεμούσαν μαζί με τον ΕΛΑΣ κατά των Γερμανών, όπως στην περίπτωση της μάχης της Άμφισσας, την 1η Φεβρουαρίου 1944.84 Αντίθετα, οι εξελίξεις ενίσχυσαν υπερβολικά το Δεδούση που για να εκβιάσει την τροπή των πραγμάτων, μαζί με 68 αξιωματικούς αποκήρυξαν την ΕΚΚΑ, στις 28 Φεβρουαρίου 1944 85.

Ο Λαγγουράνης, μαζί με άλλους αξιωματικούς, που μετά τη διάλυση του 5/42 προσχώρησαν στον ΕΛΑΣ (Π. Παπαγιαννόπουλος, Β. Τσίρος, Γ. Στάμου),86 κατήγγειλε την ενέργεια αυτή ως εσωτερικό πραξικόπημα, όπως και την κήρυξη στρατιωτικού νόμου στη Δωρίδα και την απαγόρευση προς τον ΕΛΑΣ να εισέλθει στην περιοχή.87 Η εξέλιξη αυτή αποδιδόταν τόσο στην ευπιστία του Ψαρρού88 όσο και στην αδυναμία της Πολιτικής Επιτροπής της ΕΚΚΑ που, όταν επιδίωξε να υποσκελίσει τους αδιάλλακτους αντικομμουνιστές στην οργάνωση, αντιμετώπισε διαρροές προς τα Τάγματα Ασφαλείας και αναγκάστηκε να αναδιπλωθεί.89

Τις συνθήκες επιβάρυνε και η προσπάθεια των Γερμανών να αξιοποιήσουν τις εσωτερικές αντιφάσεις της ΕΚΚΑ, προτείνοντάς της ακόμα και συμφωνία ανακωχής, την οποία, αν και απέρριψαν αμέσως οι Καρτάλης και Ψαρρός, είχε ήδη ενισχύσει τις υποψίες του ΕΑΜ που είχε πληροφορηθεί από τους Βρετανούς για τις κινήσεις αυτές.90 Την ίδια στιγμή οι συγκρούσεις ομάδων του 5/42 Συντάγματος με τμήματα του ΕΛΑΣ πλήθαιναν και μάλιστα γίνονταν αιματηρές. 80 άτομα της Περιφερειακής Επιτροπής του ΕΑΜ είχαν συλληφθεί στους Πενταγιούς, στη Φωκίδα, στις 6 Μαρτίου 1944, 25 ελασίτες στο Κροκύλιο με έναν νεκρό, μετά από την επίθεση μιας ένοπλης ομάδας με επικεφαλής τον υπολοχαγό Καλλικάντζαρο,91 ενώ και στις 28 Μαρτίου 1944 έγινε νέα σύγκρουση με θύμα έναν ακόμη οπαδό του ΕΑΜ στο Ευπάλιο στη Φωκίδα. Βρετανός σύνδεσμος ενημέρωσε το Κάιρο ότι τμήματα της ΕΚΚΑ αφόπλιζαν πλέον όσους αντάρτες του ΕΛΑΣ συναντούσαν σε χωριά της περιοχής χωρίς δεύτερη σκέψη.92 Στις 3 Απριλίου ο ΕΛΑΣ είχε βάσιμες πληροφορίες ότι με την υπ. αριθ. 543 Διαταγή η ΕΚΚΑ είχε κηρύξει την περιοχή Δωρίδας σε κατάσταση πολιορκίας, είχε δοθεί διαταγή για επιστράτευση των εφεδρικών τμημάτων της ΕΚΚΑ και προχωρούσε στη συστηματική εκδίωξη του ΕΑΜ από την ευρύτερη περιοχή, με τη συνδρομή ακόμα και βίας κατά επιτροπών του ΕΑΜ (π.χ στην Ερατεινή).

Να σημειωθεί ότι το ΕΑΜ, παρά τις προκλήσεις που εξόργιζαν τους αξιωματικούς του ΕΛΑΣ, έκανε ό,τι μπορούσε να αποτρέψει τη σύγκρουση. Η V Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ διατάχθηκε να έρθει σε επαφή με τον Ψαρρό και το Βρετανό αξιωματικό Τζέφ για να λυθεί η διαφορά ενώ το Γ.Σ του ΕΛΑΣ είχε ενημερώσει ειδοποιήσει ακόμα και τη συμμαχική αποστολή, στην οποία δόθηκε και αντίγραφο της διαταγής προς τη V Ταξιαρχία.93 Οι Σαράφης και Μπακιρτζής έστειλαν δε προσωπικό τηλεγράφημα στον Ψαρρό που του ζητούσαν να επεμβεί για να επιλυθεί φιλικά η διαφορά αλλιώς υπήρχε κίνδυνος να εξελιχθεί σε σύγκρουση.94 Μάλιστα, το ΕΑΜ επιδίωξε τη συγκρότηση μεικτής Επιτροπής για να αποδοθούν εκατέρωθεν ευθύνες που δεν λειτούργησε γιατί οι αντιπρόσωποι της ΕΚΚΑ δεν παρουσιάστηκαν. 95

Δεδομένου ότι η ηγεσία του ΕΛΑΣ πίστευε ότι ο Ψαρρός έκανε τα πάντα για να αποφύγει τη σύγκρουση,96 είχε οργανώσει συνάντηση με τον ίδιο τον Ψαρρό, στις 13 Μαρτίου 1944, στο Λιδωρίκι. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη συνάντηση επικράτησε κατά τις πληροφορίες των Βρετανών εγκάρδιο κλίμα, και ο Ψαρρός δεσμεύτηκε να θέσει σε διαθεσιμότητα το Δεδούση και να επιβάλει τάξη στις γραμμές του Συντάγματός του. Να σημειωθεί ότι και ο Βρετανός σύνδεσμος είχε ενημερώσει τον Ψαρρό ότι υπήρχαν τάσεις αυτονόμησης των μελών της οργάνωσής του και όφειλε να τους επιβληθεί, αν ήθελε να ομαλοποιηθούν οι σχέσεις του με τον ΕΛΑΣ.97 Η σύγκρουση, σύμφωνα και με βρετανική εκτίμηση, θα είχε αποφευχθεί αν ο Ψαρρός αποκήρυσσε πραγματικά τους αξιωματικούς του που ενέχονταν στις προστριβές.98

Ενώ οι επιθετικές ενέργειες συνεχίζονταν, το Γ.Σ του ΕΛΑΣ έστειλε τελεσίγραφο στον Ψαρρό και απείλησε ότι θα διαλύσει τα τμήματα της ΕΚΚΑ που προέβαιναν στις επιθέσεις. Για το λόγο αυτό διατάχθηκε να μετακινηθεί στην περιοχή το 36 Σύνταγμα Πεζικού της ΧΙΙΙ Ταξιαρχίας. Η κινητικότητα αυτή ενέπλεξε στην υπόθεση και το Βελουχιώτη, τον οποίο η Γραμματεία Στρατιωτικών της ΠΕΕΑ είχε διατάξει να κατευθυνθεί στην Πελοπόννησο, μέσω Ναυπάκτου. Εκείνος έδωσε διαταγή στο 2/39 Σύνταγμα να στείλει απόσπασμα από 100 άντρες στην περιοχή Ναυπάκτου για να αντιμετωπιστεί ο Δεδούσης. Παρότι το Γ.Σ του ΕΛΑΣ δεν έδωσε άδεια για μια τέτοια μετακίνηση, και μάλιστα διαμαρτυρήθηκε στη Γραμματεία Στρατιωτικών της ΠΕΕΑ γιατί ο Άρης εμπλεκόταν στην υπόθεση ενώ είχε άλλες διαταγές,99 η παρουσία του Βελουχιώτη ενίσχυσε τους θιασώτες της σύγκρουσης και από τις δύο πλευρές.

Είναι ενδεικτικό ότι ακόμη και ο Ν. Hammond δεν πίστευε αρχικά ότι το ΕΑΜ θα εμπλεκόταν σε μια τέτοια σύγκρουση, αφού θα οδηγούσε στην πολιτική περιθωριοποίησή του.100 Το ίδιο το Γ. Σ του ΕΛΑΣ είχε στείλει τηλεγράφημα στη Μέση Ανατολή, που εξέθετε τις ενέργειες της ΕΚΚΑ εναντίον του και τόνιζε ότι εάν ο Ψαρρός τιμωρούσε τους υπευθύνους, δεν θα εκδηλωνόταν κίνηση εναντίον του.101 Γιατί μια εκτεταμένη σύγκρουση, μετά τη συγκρότηση της ΠΕΕΑ, θα ήταν καταστροφική για το κύρος της νέας κυβέρνησης, ιδίως στο μέτρο που είχε απευθύνει πρόσκληση σε ΕΔΕΣ και ΕΚΚΑ να συμμετάσχουν σε αυτή. Άλλωστε, ο ΕΛΑΣ είχε δεχθεί την πρόταση των αρχηγών της Συμμαχικής Αποστολής Woodhouse και ο Wines, για να διευθετηθούν οι διαφορές μεταξύ των οργανώσεων, να λάβει μέρος σε σύσκεψη στην Κούτσαινα στο νομό Τρικάλων, στις 17 Απριλίου 1944, (που είχε συγκληθεί για να ολοκληρώσει το έργο της Πλάκας).102 Ο ΕΛΑΣ που απεδέχθη την πρόταση, είχε μάλιστα ζητήσει να δηλώσουν οι τρεις οργανώσεις ότι θα απείχαν από κάθε επεισόδιο που θα επιδείνωνε τις σχέσεις τους καθώς και κάθε κίνηση ή συγκέντρωση δυνάμεων στη Δωρίδα, τη Φθιώτιδα και το Βάλτο που σημειώνονταν τα επεισόδια.103

Επιπλέον, στο βαθμό που η εαμική αντιπροσωπία είχε εξαιρετικά διαλλακτικές προθέσεις,104 όταν θα πήγαινε στις 5 Μαίου 1944 στο Λίβανο, για να συζητήσει τη συγκρότηση μιας εθνικής κυβέρνησης, μια πιθανή βίαιη ενέργεια κατά της ΕΚΚΑ θα μπορούσε να εξελιχθεί, όπως και έγινε, σε κόλαφο κατά του ΕΑΜ. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο Λίβανο, όταν ο ΕΛΑΣ διέλυσε την ΕΚΚΑ και ο Ψαρρός σκοτώθηκε, ο κύριος επικριτής του ΕΑΜ ήταν ο Καρτάλης της ΕΚΚΑ.105 Οι Βρετανοί ζητοκραύγαζαν επειδή ο Σαράφης δεν είχε τίποτα να αντιτάξει στις κατηγορίες. 106 Όπως σημείωνε ο Woodhouse εξαιτίας των κατηγοριών οι αντιπρόσωποι του ΕΑΜ περιήλθαν σε πραγματική πνευματική νάρκη που διευκόλυνε τα σχέδια της κυβέρνησης Παπανδρέου.107.

Παρότι, για να μην επιδεινωθεί ακόμα περισσότερο η κατάσταση, στις 6 Απριλίου 1944, ο ΕΛΑΣ της περιοχής διατάσσεται, με την υπ. αριθμ. 195 Διαταγή του Γ. Σ, να αποφύγει κάθε ενέργεια κατά της ΕΚΚΑ και 3 μέρες αργότερα διαβιβάστηκε και στον Ψαρρό η υπ. αριθμ.18 Διαταγή που συνιστούσε ειρηνική διευθέτηση, ο Ψαρρός απάντησε με δύο διαταγές στις 14 και 15 Απριλίου που κρίθηκαν από τον ΕΛΑΣ απειλητικές. Τη νύχτα της 12 προς 13 Απριλίου στην περιοχή Παλαιοχώρι Φωκίδας έλαβε χώρα μια ακόμα σύγκρουση εις βάρος του ΕΛΑΣ με έναν νεκρό108 Στις 15 Απριλίου 1944 τμήματα της ΕΚΚΑ επιτέθηκαν σε λόχο του ΕΛΑΣ στην παραλία Μαραθιάς με δύο ακόμα νεκρούς. Αυτό θεωρήθηκε ως η τελεσίδικη απόρριψη του τελεσιγράφου που ζητούσε την παράδοση του Δεδούση προκειμένου να δικαστεί109 και τμήματα του ΕΛΑΣ επιτέθηκαν κατά της ΕΚΚΑ αφότου στη Διοίκηση Στερεάς του ΕΛΑΣ είχαν περιέλθει και οι πληροφορίες ότι η δύναμη Δεδούση τη νύχτα 13 προς 14 Απριλίου 1944 είχε μεταβεί δια θαλάσσης στο Γαλαξίδι, εκτέλεσε δύο ελασίτες και συνέλαβε 10 άτομα της τοπικής πολιτικής οργάνωσης του ΕΑΜ, 110 μεταξύ των οποίων και το διοικητή του ΙΙ Τάγματος του εφεδρικού ΕΛΑΣ Παρνασσίδας.111 Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Woodhouse είχε πληροφορήσει το Κάιρο ότι δύσκολα μπορούσε να λάβει μια σαφή θέση υπέρ της ΕΚΚΑ,112 δεδομένου ότι τα σώματα Καπετσώνη και Δεδούση δρούσαν ανεξέλεγκτα ενώ μισούσαν το ΕΑΜ περισσότερο και από τους Γερμανούς.113

Τελικά, στις 17 Απριλίου 1944 στη θέση Κλήματα, η σύγκρουση ήταν ολομέτωπη 114 και εκτός από τη διάλυση του 5/42, δολοφονήθηκε και ο Ψαρρός κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες. Ένα τμήμα μαχητών του 5/42 συνελήφθη 115 (12 αξιωματικοί μαζί με 60 άντρες) και ένα άλλο, υπό τους Καπετσώνη και Δεδούση (περίπου 100 άντρες) πέρασαν στην Πάτρα όπου συγχωνεύθηκε με τα Τάγματα Ασφαλείας. Αν και ο ΕΛΑΣ απέδωσε το θάνατο του Ψαρρού στις συνθήκες της μάχης,116 κάποιοι μάρτυρες,117 υποστήριξαν ότι σκοτώθηκε ενόσω ήταν αιχμάλωτος από τον ταγματάρχη του ΕΛΑΣ Θυμ. Ζούλα, πράγμα που ο ίδιος ο Ζούλας παραδέχθηκε αργότερα (πιθανόν η ομολογία αυτή που έγινε το Μάρτιο του 1951 εξυπηρετούσε ανάγκες της εποχής στο εσωτερικό του ΚΚΕ)118. Παρότι ο Woodhouse απέδιδε την τραγική κατάληξη σε μια επίδειξη δύναμης του ΕΛΑΣ που ξεπέρασε τα εσκαμμένα, το γεγονός ότι φοβόταν να το παραδεχθεί το ΕΑΜ, θεωρήθηκε από τους Βρετανούς ως χρυσή ευκαιρία να καταχωριστεί ως ένα από τα εγκλήματα του Βελουχιώτη, 119 και να υιοθετηθούν οι κατηγορίες του Ζέρβα και του συνταγματάρχη J. Stevens ότι η ΕΚΚΑ ήταν θύμα μιας μαζικής σφαγής.120

Να σημειωθεί ότι το γεγονός του φόνου του Ψαρρού προκάλεσε αγανάκτηση ακόμα και μέσα στις τάξεις του ίδιου του ΕΛΑΣ.121 Ο ίδιος ο Βελουχιώτης, που πληροφόρησε την ηγεσία για τα τεκταινόμενα με τηλεγράφημα του και παραδέχθηκε, αν και δεν συμμετείχε άμεσα στη ενέργεια, ότι εξώθησε της ταξιαρχία στη σύγκρουση,122 κλήθηκε να απολογηθεί στο μέτρο που προχώρησε σε διαταγές για μετακινήσεις μονάδων χωρίς να ενημερώνεται το Γ. Σ. του ΕΛΑΣ. Το τελευταίο διέταξε να υποβληθεί και έκθεση της Ταξιαρχίας για τα γεγονότα.. Πάντως, η εκδοχή που προβλήθηκε και υιοθέτησε το Γ. Σ ήταν ότι η επίθεση ήταν επιβεβλημένη, δεδομένου ότι έπρεπε να αποφευχθεί η συνένωση της ΕΚΚΑ με μονάδες των Γερμανών και των Ταγμάτων Ασφαλείας που στις 16 Απριλίου προέβαιναν σε επιχειρήσεις στην περιοχή Καλοσκοπή στη Γκιώνα.123 Ωστόσο, επειδή δεν κόπαζαν οι αντιδράσεις, από τον ΕΛΑΣ υπεβλήθη και συμπληρωματική έκθεση για τα γεγονότα από το Επιτελείο του ΓΣ του ΕΛΑΣ. Παρά το ύφος σιγουριάς, η υπόθεση χαρακτηριζόταν θλιβερή και ο Ψαρρός άνθρωπος με καλές προθέσεις.124 Να σημειωθεί ότι ήταν τέτοια η αντίδραση ώστε ο ίδιος ο ΕΛΑΣ υποχρεώθηκε μέχρι και να βγάλει φυλλάδιο για να δικαιολογήσει τις εξελίξεις.125

Η βρετανική πολιτική έναντι της ελληνικής αντίστασης

Στην πραγματικότητα, καθοριστικός παράγοντας όλων των επιπλοκών στις σχέσεις των αντιστασιακών οργανώσεων ήταν η βρετανική πολιτική. Κυρίαρχος και επιτακτικός άξονας της πολιτικής αυτής και προσωπικά του ίδιου του Τσώρτσιλ ήταν να στηριχθεί με κάθε τρόπο ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ έναντι όλων εκείνων, σε Ελλάδα και Μέση Ανατολή, που αμφισβητούσαν τη θέση του, διεκδικώντας να επανέλθει στην Ελλάδα μόνο μετά την εντολή ενός θετικού προς αυτόν δημοψηφίσματος. Με βάση την αρχή αυτή, οι Βρετανοί επιχείρησαν να διαμορφώσουν την πολιτική μορφή του αντιστασιακού αγώνα στην Ελλάδα.

Να σημειωθεί ότι η προτεραιότητα αυτή δέσποσε ακόμα και όταν εμφανώς προκαλούσε κρίση στις ίδιες τις φιλοβρετανικές δυνάμεις στην Ελλάδα. Έτσι, όταν, το Μάρτιο του 1942, προκλήθηκε κρίση στην κυβέρνηση Τσουδερού στη Μέση Ανατολή αλλά και στο στράτευμα, λόγω αντιδράσεων στο πρόσωπο του Γεωργίου Β,΄ ο Τσώρτσιλ, με προσωπική του παρέμβαση,126 απαίτησε στήριξη του βασιλιά με κάθε κόστος. Οι φίλα προσκείμενες στους Βρετανούς αντιστασιακές οργανώσεις θα ενισχύονταν μόνο όταν θα κατανοούσαν ότι θα είναι πολύ χρήσιμες κατά τη διάρκεια της απελευθέρωσης για τα συμφέροντα του Γεώργιου. Για αυτό το Foreign Office προσπαθούσε να κρατήσει τους δημοκρατικούς μακριά από την ελληνική κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής με βάση την εκτίμηση ότι ακόμα και αν ο συγκεκριμένος βασιλιάς ήταν αποδεκτός μόνο από μια μειοψηφία, η κοινή γνώμη της χώρας ήταν σαφώς υπέρ της συνταγματικής μοναρχίας.127

Ο ίδιος ο Γεώργιος Β΄, όσο αντιλαμβανόταν την ελληνική δυσπιστία απέναντι στο πρόσωπό του, τόσο πίεζε να «απελευθερώσει» την Ελλάδα ως επικεφαλής του στρατού του όταν θα αποχωρούσαν οι Γερμανοί,128 ακόμα και όταν για όλες τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες είχε αποφασιστεί ότι την ευθύνη αυτή θα είχε ο συμμαχικός στρατός.129 Παρότι η βρετανική στρατιωτική διοίκηση (War Office, Στρατηγείο Μέσης Ανατολής, SOE) εξέφραζε έντονες επιφυλάξεις αφού εμφιλοχωρούσε ο κίνδυνος να πολωθούν οι αντιστασιακές οργανώσεις στην Ελλάδα και πιθανόν να προκληθεί εμφύλιος πόλεμος,130 σε όλες τις εκκλήσεις περί του αντιθέτου ο Γεώργιος Β αρκούνταν απλά σε δηλώσεις (4 Ιουλίου 1943), ότι θα διασφάλιζε τις δημοκρατικές διαδικασίες, αν επέστρεφε επικεφαλής του στρατού του.131

Στην πραγματικότητα ο Γεώργιος είχε κατορθώσει να διασπάσει ακόμα και τις ίδιες τις βρετανικές υπηρεσίες, 132 πρόβλημα που επιτεινόταν από την πολυαρχία στη διαμόρφωση της βρετανικής πολιτικής. Γιατί λόγο για τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα είχαν ο μόνιμος υπουργός των Εξωτερικών στο Κάιρο, υπεύθυνος έναντι του Πολεμικού Συμβουλίου που είχε το τελικό πρόσταγμα, ο αρχιστράτηγος των τριών Όπλων, ο διοικητής και το Επιτελείο του υφιστάμενου Αρχηγείου που ήταν υπεύθυνος για τις επιχειρήσεις στην Ελλάδα, και μετά τα 1943, όταν εγκαταστάθηκε στην Ιταλία η Κεντρική Διοίκηση Μεσογείου, ενώ προστέθηκαν και τα αρχηγεία που συγκροτήθηκαν στα 1944 εξαιτίας της επικείμενης απελευθέρωσης της Ελλάδας υπό τον αρχιστράτηγο R. Scobie. Επιπλέον, το Foreign Office, η βρετανική πρεσβεία, η διαπιστευμένη στην ελληνική κυβέρνηση στη Μέση Ανατολή, αλλά και η προσωπική αφοσίωση του Τσώρτσιλ στο Γεώργιο Β΄, που πολλές φορές τον ώθησε ακόμα και να υποκαταστήσει το Foreign Office.

Τέλος, λόγο είχε και το Αρχηγείο για τη διεκπεραίωση των επιχειρήσεων στην Ελλάδα, το Special Operations Executive (SOE). Η υπηρεσία άλλαζε συχνά επικεφαλείς ενώ συνήθως δεν υπήρχε καν καλή επικοινωνία μεταξύ της διοίκησης στο Κάιρο και των αξιωματικών που υπό τις εντολές της υπηρετούσαν στα σημεία των επιχειρήσεων. Μέσα στην ίδια τη SOE Καίρου υπήρχε μια σημαντική μερίδα υπαλλήλων και στρατιωτικών που έβλεπαν ότι οι μακροπρόθεσμες απαιτήσεις της βρετανικής πολιτικής, που συνηγορούσαν στην υποστήριξη του Γεώργιου, ήταν απολύτως αντιφατικές σε σχέση με τις πολεμικές απαιτήσεις133 και ζητούσαν οι τελευταίες να μπουν σε πρώτη προτεραιότητα.134 Εκτός από τη SOE υπήρχε και μια άλλη μυστική υπηρεσία, η SIS (Secret Intelligent Service), που διατηρούσε σχέσεις με την οργάνωση την αποκαλούμενη των «6 Συνταγματαρχών» στην Αθήνα και με την ΥΒΕ στην Θεσσαλονίκη, δύο οργανώσεις θεωρούμενες από τους Βρετανούς ως φιλομοναρχικές.135 Έτσι, δυνάμει και ενός ενδουπηρεσιακού ανταγωνισμού υπήρχε μια ανακολουθία στη στάση των Βρετανών έναντι της αντίστασης ενώ η απόπειρα του Π. Κανελλόπουλου ως αντιπροέδρου της ελληνικής κυβέρνησης στο Κάιρο να εμπλέξει και την ελληνική πλευρά, μέσω της συγκρότησης της βραχύβιας Αγγλο-ελληνικής Επιτροπής στο Κάιρο (αποτελούνταν από αντιπροσώπους του Foreign Ofiice, το Συμμαχικό Επιτελείο, τη SOE, και την ελληνική κυβέρνηση και έδρασε από το καλοκαίρι του 1942 μέχρι το Μάρτιο του 1943), απέτυχε αφού συζητούσε μόνο τις επιχειρήσεις που ήταν αποδεκτές από την ελληνική κυβέρνηση.136

Με την έννοια αυτή, λόγω των δυσκολιών που γεννούσε η ανεξάρτητη ανάπτυξη του αντιστασιακού κινήματος στην Ελλάδα, που υποχρέωνε σε συχνές αναπροσαρμογές πολιτικής, οι αντιφάσεις στη βρετανική πολιτική αποτελούσαν αιτία αναπαραγωγής του προβλήματος, ιδίως όσο το ΕΑΜ επέκτεινε την πίεσή του να υποχρεωθεί ο βασιλιάς στον έλεγχο δημοψηφίσματος. Συν τοις άλλοις, οι Βρετανοί είχαν υπερεκτιμήσει τη δυνατότητα να επιβληθούν στις αντιστασιακές οργανώσεις. Πίστευαν ότι ιδίως οι αντιμοναρχικές δεν ήταν ούτε ιδιαίτερα συνεπείς ούτε διατηρούσαν μια συνοχή τέτοια ώστε να αντικρούσουν τις βρετανικές υποδείξεις. Για την ίδια την αριστερά, την οποία θεωρούσαν τον πιο πεισματικά αντιμοναρχικό παράγοντα, ακόμα και μέχρι και τις αρχές του 1943 εκτιμούσαν ότι δεν συνιστούσε πραγματικό πρόβλημα, δεδομένου ότι ο πυρήνας της, το ΚΚΕ είχε αποδεκατιστεί εξαιτίας της δικτατορίας Μεταξά.137

Μάλιστα, από τα τέλη Οκτωβρίου 1941 η SOE είχε ξεκινήσει να παρέχει χρήματα και υλικό προς το ΕΑΜ χωρίς ιδιαίτερες επιφυλάξεις. Χρειάστηκε σχεδόν ένα χρόνο για να διαμορφώσει σαφή εικόνα, όταν το Σεπτέμβριο του 1942 το FO διαπίστωνε τη βασιμότητα πληροφοριών ότι το ΕΑΜ μόνο στην Αθήνα είχε φτάσει τα 100.000 μέλη.138 Το γεγονός προκάλεσε έναν οργασμό κινητικότητας στην αναζήτηση ερεισμάτων σε άλλες οργανώσεις ως αντιστάθμισμα στην επιρροή του ΕΑΜ.139 Εξώθησαν το Ζέρβα με γενναίες χρηματικές ενισχύσεις και απειλές να βγει στα βουνά της Ηπείρου και έκτοτε η ενίσχυσή του κατέστη κυρίαρχος στόχος. Με αφορμή την επιχείρηση Harling, το Σεπτέμβριο του 1942 με σκοπό την καταστροφή της σιδηροδρομικής γραμμής Αθήνα-Θεσσαλονίκη που χρησιμοποιούνταν από τους Γερμανούς ως τμήμα της γραμμής επικοινωνίας Τομπρούκ και Βεγγάζης, στάλθηκαν στην Ελλάδα ο ταξίαρχος Ε. Myers με ομάδα αξιωματικών που μετά την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου, συγκρότησαν τη Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή, για να αποκτήσουν άμεσο έλεγχο των διαδικασιών.140

Ο Ε. Myers, διατάχθηκε να εξασφαλίσει επαφή με την ομάδα των 6 Συνταγματαρχών, (Σπηλιοτόπουλος, Κιτριλάκης, Τσακαλώτος, Λιώσης, Φιλιππίδης και Δόβας) στην Αθήνα που προορίζονταν ως ο άτυπος εκπρόσωπος της βασιλικής κυβέρνησης στην Ελλάδα. Για τον ίδιο λόγο στάλθηκε στην Αθήνα τον Αύγουστο του 1942 ο ταγματάρχης Ι. Τσιγάντες, που εκτός των ενεργειών δολιοφθοράς, επιφορτίστηκε να συντονίσει τις φίλα προσκείμενες προς το Κάιρο δυνάμεις. Ο Myers εξουσιοδοτήθηκε να συνδεθεί και με την ΚΕ του ΕΑΜ για να βολιδοσκοπήσει τις διαθέσεις της. Ο Woodhouse στην Αθήνα συναντήθηκε στα μέσα Ιανουαρίου 1943 με τον Α. Τζήμα, υπεύθυνο της ΚΕ του ΕΑΜ για την ένοπλη αντίσταση, ο οποίος δεν δέχθηκε ούτε να συζητήσει την επάνοδο του βασιλιά χωρίς δημοψήφισμα.. Παράλληλα, διεφάνη ότι η αξιοποίηση των «Έξι Συνταγματαρχών» ήταν αδύνατη, αφού δεν φάνηκαν διατεθειμένοι να εμπλακούν με τη αντίσταση στα βουνά ενώ ως μοναρχικοί δεν θα εξασφάλιζαν συνεργασία με καμία από τις υπάρχουσες ανταρτικές δυνάμεις.141 Στο Myers απέμεινε να προσπαθεί, εν τω μέσω κατηγοριών από το FO για φιλοεαμική στάση, όταν πρότεινε να συναινέσει ο βασιλιάς σε δημοψήφισμα, 142 να προωθεί διαπραγματεύσεις μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ για να αποφευχθεί ένας μελλοντικός εμφύλιος.143 Είχε, όμως, απέναντι του το Βρετανό πρέσβη στο Κάιρο που επέμενε ότι οι Βρετανοί έπρεπε να σκληρύνουν τη στάση τους έναντι του ΕΑΜ για να το αποδυναμώσουν.144

Δεδομένων αυτών των συνθηκών, το FO επιδίωξε να συνδέσει τη βοήθεια που θα δινόταν στις ανταρτικές οργανώσεις από το Κάιρο με το βαθμό αποδοχής της βρετανικής πολιτικής υπέρ του βασιλιά.145 Παρότι ο Ch. Hambro, επικεφαλής του SOE, επισήμανε ότι αν εφαρμοζόταν μια τέτοια επιλεκτική πολιτική πιθανόν να οδηγούσε σε εμφύλιο πόλεμο και χάος, σύμφωνα με την πολιτική που εισηγήθηκε ο Βρετανός πρέσβης R. Leeper, στις 8 Μαίου 1943, το βάρος του προσανατολισμού των Βρετανών έπρεπε πάσει θυσία να πέσει στη μεταπολεμική σταθεροποίηση των βρετανικών συμφερόντων στην Ελλάδα, με άξονα τις σταθερές κυβερνήσεις υπό την εποπτεία Βρετανών συμβούλων και όχι στην ίδια την αντίσταση.146 Πολιτική που δεν εύρισκε σύμφωνους τους Βρετανούς στρατιωτικούς που επέμεναν στην αξιοποίηση του ΕΛΑΣ, ειδικά μετά την ιταλική συνθηκολόγηση, όταν μάλιστα οι πληροφορίες μιλούσαν για αποτελεσματικό στρατό, 147 μέχρι τουλάχιστον να καταστούν επαρκείς οι δεξιές οργανώσεις. 148 Έτσι και αλλιώς, επί τη βάσει μιας σχηματικής αντίληψης για τους επικεφαλής της SOE, το ίδιο το ΕΑΜ αργά ή γρήγορα βρισκόταν αντιμέτωπο με τη θεμελιακή του αντίφαση: θα αντιμετώπιζε προβλήματα, δεδομένου ότι περιελάμβανε μια ανεπίλυτη αντίφαση: να εξασφαλιστεί από το ΚΚΕ η επιβολή της επαναστατικής πολιτική της 3ης Διεθνούς, τη στιγμή που μεγάλο τμήμα στο εσωτερικό του ΕΑΜ δεν ήταν κομμουνιστές και κάποια στιγμή θα το εγκατέλειπαν.149 Για αυτό τέθηκε σε ενέργεια σχέδιο να αποσπαστούν οι σοσιαλιστές από τους κομμουνιστές συνεταίρους τους στο ΕΑΜ.150

Τελικά, τόσο το σχέδιο υπονόμευσης του ΕΑΜ αποδείχθηκε ανεφάρμοστο, όσο και η ανάγκη να αξιοποιηθεί η δύναμη πυρός του ΕΛΑΣ σε μια σειρά ενέργειες που θα δημιουργούσαν αντιπερισπασμό για τη βρετανική απόβαση στη Σικελία το καλοκαίρι του 1943, υποχρέωσαν, παρά τις αντίθετες προτάσεις του Βρετανού πρέσβη στο Κάιρο R. Leeper, τους Βρετανούς να προωθήσουν συμφωνία με τον ΕΛΑΣ, στις 5 Ιουλίου 1943 (το Σύμφωνο των Εθνικών Ομάδων). Η συμφωνία εξασφάλιζε και τη βρετανική επιδίωξη να συγκροτηθούν ανεξάρτητες μεταξύ τους δυνάμεις σε όλη τη χώρα που να παίρνουν εντολές από το Συμμαχικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και οι Βρετανοί Σύνδεσμοι να λειτουργούν ως επιδιαιτητές των διαφορών τους, απειλώντας με περικοπές των στρατιωτικών ενισχύσεων και προωθώντας συστηματικά τα συμφέροντα του βασιλιά.

Ωστόσο, μέχρι τον Οκτώβριο του 1943 οι Βρετανοί είχαν πλέον συνειδητοποιήσει ότι η επιδίωξή τους να επαναφέρουν το βασιλιά στην Ελλάδα κατά την απελευθέρωση αντιμετώπιζε την πάνδημη αντίδραση από όλες τις πλευρές του αντιστασιακού φάσματος.151 Επιπλέον, το βρετανικό σχέδιο για συμμαχική απόβαση στην Ελλάδα είχε απορριφθεί άλλωστε στη διάσκεψη του Quebec, τον Αύγουστο του 1943. Είναι χαρακτηριστικό ότι το γεγονός προκάλεσε τέτοια αναστάτωση στους ανώτερους υπαλλήλους του FO, που επέμεναν ότι αυτό έπρεπε να γίνει παρά τις στρατιωτικές ελλείψεις στο ευρωπαϊκό μέτωπο..152 Την ίδια στιγμή, ο Leeper προσπαθούσε να πείσει χωρίς επιτυχία τους Βρετανούς στρατιωτικούς επιτελείς ότι το ΕΑΜ ήταν άχρηστο από στρατιωτική άποψη.153

Το Νοέμβριο του 1943, ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών A. Eden υπέβαλε μνημόνιο στο υπουργείο Πολέμου στο οποίο απέδιδε τη δυσαρέσκεια των απλών Ελλήνων στη βρετανική πολιτική που άκριτα παρείχε εφόδια στους αντάρτες με συνέπεια να πολλαπλασιάζονται τα αντίποινα. 154 Με μια λογική ότι είχε να αντιμετωπίσει μια «συμμορία ανηλεών φανατικών», ο Eden υπογράμμισε ότι η Βρετανία αντιμετώπιζε πρόβλημα ενσωμάτωσης της Ελλάδας στη Ρωσία μέσω του ΕΑΜ, παρότι οι Σοβιετικοί είχαν δείξει πλήρη αδιαφορία για τα ελληνικά θέματα, καταχωρώντας άτυπα την Ελλάδα στη βρετανική σφαίρα επιρροής.155 Έτσι, πρότεινε να σταματήσει κάθε σχέση με το ΕΑΜ, γεγονός που θα διευκόλυνε τη δημιουργία εθνικιστικών οργανώσεων στις περιοχές που θα υποχωρούσε ο ΕΛΑΣ. 156

Όταν, όμως, το θέμα συζητήθηκε στο War Cabinet, ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Al. Brooke υπογράμμισε ότι, εντελώς αντίθετα, οι δικές του πληροφορίες ήταν ότι το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ είχε παίξει καθοριστικό ρόλο στο να καθηλώσει τις γερμανικές μεραρχίες στο έδαφος που ανέπτυσσε τη δράση του. Εντούτοις, αποφασίστηκε να στηριχθεί ο Ζέρβας για να λειτουργήσει ως τμήμα του εθνικού στρατού υπό τις διαταγές του Γεωργίου,157 ενώ απέσπασαν και μια αμφιλεγόμενη δήλωση από το Γεώργιο ότι θα εξέταζε εκ νέου την ημέρα επιστροφής του στην Ελλάδα κατά την απελευθέρωση.158

Για τους λόγους αυτούς, παρέκαμψαν το ζήτημα των πραγματικών ευθυνών για τη σύγκρουση ΕΔΕΣ-ΕΛΑΣ, το χειμώνα του 1943 όσο και τις πληροφορίες ότι ο Ζέρβας είχε υπογράψει ανακωχή με τους Γερμανούς. Μόνο όταν συνειδητοποίησαν το Δεκέμβριο του 1943 ότι οι Γερμανικές επιθέσεις κατά του ΕΛΑΣ δεν αρκούσαν να διασώσουν τον ΕΔΕΣ, αποφάσισαν να συντάξουν έκκληση της ελληνικής κυβέρνησης με την υποστήριξη των μεγάλων δυνάμεων που να ζητά να σταματήσουν οι συγκρούσεις.159 Μάλιστα, οι Leeper και Τσουδερός μεθόδευαν προτάσεις να διαλυθούν όλες οι ανταρτικές οργανώσεις και οι μαχητές τους να γυρίσουν σπίτια τους, πράγμα που απέρριψε το FO για να μην τρωθεί το ηθικό του ελληνικού λαού. Όταν δε το ΕΑΜ έδειξε αποφασιστικότητα να σταματήσει τη σύγκρουση, πληροφόρησαν τους Woodhouse και T. Barnes, συνδέσμους στο αρχηγείο του Ζέρβα, να καθυστερήσουν τη διαδικασία ώστε να κερδίσουν χρόνο, υπέρ του Ζέρβα, για αυτό δεν προχώρησαν, όπως πρότεινε ο Woodhouse, σε άμεση ανακωχή. 160 Ο ίδιος ο Barnes πίεζε μάλιστα το Ζέρβα να αντεπιτεθεί, πράγμα που έκανε στις 4 Ιανουαρίου 1944.

Όταν δε το ΕΑΜ πρότεινε να σταματήσουν οι συγκρούσεις στις 3-4 Φεβρουαρίου 1944 και να εξεταστεί η συνένωση των ανταρτικών οργανώσεων υπό τη διεύθυνση μιας ενιαίας ελληνικής κυβέρνησης, οι Βρετανοί επέβαλαν να διατηρηθεί η γεωγραφική περιχαράκωση των δύο οργανώσεων στα όρια δυτικά του Αχελώου ως τον κόλπο της Πάτρας, παρότι κάτι τέτοιο θα γεννούσε νέες προστριβές. Αυτό θυσιάζοντας την αποτελεσματικότητα του σχεδίου «Κιβωτός του Νώε», δηλαδή την πρόκληση όσο των μεγαλύτερων φθορών στα υποχωρούντα γερμανικά στρατεύματα. Έτσι, στη σύσκεψη ειρήνευσης των ανταρτικών οργανώσεων στο Μυρόφυλλο στις 15 Φεβρουαρίου 1944, ο Ζέρβας υπάκουσε να μην δεχθεί καμία πολιτική συνεργασία με τον ΕΛΑΣ και μόνο η υποχωρητικότητα που επέδειξε το τελευταίο εξασφάλισε την επ’ αόριστο παράτασης της ανακωχής.

Να σημειωθεί ότι αν και το ΕΑΜ φάνηκε ενδοτικό στην απόπειρα των Βρετανών να δημιουργήσουν αντίβαρο στην κυβέρνηση του ΕΑΜ, την ΠΕΕΑ, συνενώνοντας το αστικό πολιτικό κόσμο και υποχρεώνοντας την ΠΕΕΑ σε μια μικρή εκπροσώπηση στη νέα κυβέρνηση που προέκυψε μετά τη συμφωνία του Λιβάνου, το Μάιο του 1944, οι Βρετανοί ενέτειναν τις προσπάθειές τους προκειμένου να εξασφαλίσουν ότι θα τους παραδινόταν ομαλά η εξουσία μετά την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα. Αφού εξασφάλισαν μέσω γραπτής συμφωνίας, στις 26 Σεπτεμβρίου 1944, στη Καζέρτα της Ιταλίας ότι ο ΕΛΑΣ θα περιερχόταν κάτω από τον έλεγχο του βρετανικού Επιτελείου, όρισαν το στρατηγό Σπηλιωτόπουλο της οργάνωσης των «6 Συνταγματαρχών» Διοικητή Αθηνών, που παρά τις αντιρρήσεις του SOE χρησιμοποιούσε την ακροδεξιά οργάνωση «Χ» για να εισάγει όπλα στην Αθήνα. Παράλληλα, έστελναν αθρόες ενισχύσεις από την Ιταλία στο Ζέρβα στην Ήπειρο, αφού από τον Ιούλιο του 1944 αποφασίστηκε να ενισχυθεί τόσο ώστε να αποκτήσει 10.000 εξοπλισμένους άντρες αφού, όπως μυστικά είχε ζητήσει και ο νέος πρωθυπουργός Γ. Παπανδρέου. Επιπλέον, βολοδοσκόπησαν ακόμα και τους Γερμανούς ώστε να αποφευχθεί κατά την υποχώρησή τους να περιέλθουν τα όπλα τους στο ΕΑΜ161 ενώ περιόρισαν από τις 4 Ιουνίου 1944, τα προπαγανδιστικά φυλλάδια που έριχναν οι Βρετανοί κατά των Ταγμάτων Ασφαλείας, πράγμα που αντιστοιχούσε σε προτάσεις του λόρδου Moyne, υπουργού των Βρετανών στο Κάιρο, να ενσωματωθούν τα «καλύτερα στοιχεία» των Ταγμάτων στον εθνικό στρατό που θα συνόδευε τους υπουργούς της εξόριστης κυβέρνησης στην Ελλάδα.. Να σημειωθεί ότι μόνο όταν ο ΕΛΑΣ επιτέθηκε και διέλυσε αρκετά από αυτά στην Πελοπόννησο κατά την αποχώρηση των Γερμανών ματαιώθηκαν και τα όνειρα να αξιοποιηθούν τα Τάγματα κατά του ΕΛΑΣ.162

Η Σοβιετική προέλαση στη Βουλγαρία στις αρχές Σεπτεμβρίου 1944 επιτάχυνε τις εξελίξεις. Κατέστησε επιτακτικό για τον Eden να εισέλθουν όσο το δυνατόν πιο σύντομα τα βρετανικά στρατεύματα στην Ελλάδα. Η απουσία, όμως, επαρκών δυνάμεων ματαίωσε την αποβίβαση δυνάμεων στην Πελοπόννησο και το σχέδιο τροποποιήθηκε ώστε να σταλούν απεσταλμένοι της κυβέρνησης, συνοδευόμενοι από Βρετανούς αξιωματικούς, για να εγκαταστήσουν την κυβερνητική εξουσία. Παρά τους βρετανικούς φόβους το ΕΑΜ τήρησε τα υπεσχημένα, αν και ο ΕΔΕΣ υποδαύλιζε όσο μπορούσε το κλίμα αντιπαράθεσης, διασπείροντας πληροφορίες για προγραφές 6000 ανθρώπων στην Αθήνα. από «κομμουνιστικά τάγματα εφόδου».163 Η προπαγάνδα των Γερμανών έπαιζε και αυτή το ρόλο της, σε πείσμα του γεγονότος ότι η ελληνική κυβέρνηση είχε εγκαθιδρύσει μυστικά στην Αθήνα ένα κλιμάκιο της με συμμετοχή του εαμικού Γιάννη Ζεύγου και συνεργαζόταν στενά με το στρατηγό Σπηλιωτόπουλο.164 Ακόμα και όταν ο ΕΛΑΣ παρέδωσε την εξουσία όλων των απελευθερωμένων περιοχών στις κυβερνητικές αρχές165 και στις 7 Οκτωβρίου 1944 ο Βελουχιώτης με τον εκπρόσωπο της κυβέρνησης Π. Κανελλόπουλο είχαν πετύχει με αγαστή συνεργασία την παράδοση των Ταγμάτων Ασφαλείας της Τρίπολης,166 και σχεδόν παντού απεφεύχθη η αιματοχυσία,167 ο Leeper επέμενε να θεωρεί τη στάση του ΕΑΜ ευκαιριακή επειδή είχε υποτίθεται προβλέψει την αποστολή βρετανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα.168

Η ΑΣΤΙΚΗ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

Γενικά χαρακτηριστικά

Ο αστικός πολιτικός κόσμος δεν κατόρθωσε ποτέ να αναπτύξει μια ουσιαστική ένοπλη μαζική αντίσταση. Φαινόμενα ηττοπάθειας, η δυσπιστία του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, η αδυναμία συγκρότησης προγραμμάτων και μηχανισμών που θα μπορούσαν να εξασφαλίσουν μια στενή σχέση με τις μάζες έπαιξαν σημαντικό ρόλο. Το βασικότερο, όμως, πρόβλημα για την αστική αντίσταση ήταν ότι ο ίδιος ο πολιτικός κόσμος στον οποίο αυτή αναφερόταν, βρισκόταν ηθελημένα στο περιθώριο των εξελίξεων. Τα αστικά κόμματα υποκείμενα στις συνθήκες του παρελθόντος δεν μπορούσαν να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες και να διαμορφώσουν όρους αντίστοιχους με εκείνους του ΕΑΜ. Συγκροτούσαν, ως επί το πλείστον, αυτό που ο Woodhouse ονόμασε οι «αμέτοχοι». Πρώην βουλευτές, κομματάρχες, επιχειρηματίες και βιομήχανοι, κρατικοί υπάλληλοι, επαγγελματίες, ακόμα και η ίδια η εκκλησία, επιδίωξαν να μην ταχθούν φανερά με την μια η την άλλη πλευρά..169 Οι Λαϊκοί ήταν απορροφημένοι στο να εξασφαλίσουν ένα κοινά αποδεκτό αρχηγό, ενώ πολλοί υποστηρικτές τους συνεργάζονταν με τους Γερμανούς, με βάση έκθεση που συντάχθηκε για τον Τσουδερό. Οι Φιλελεύθεροι δεν ήταν άλλο παρά γηραλέοι πολιτικοί όπως ο Σοφούλης, που συμφώνα με τις εκθέσεις πρακτόρων των Βρετανών δεν είχε εγκαταλείψει το σπίτι του ούτε μια φορά κατά τη διάρκεια της Κατοχής,170 ενώ οι Γ. Καφαντάρης, Α. Μυλωνάς, Ι. Σοφιανόπουλος, ήταν κατά τους Βρετανούς σε καιροσκοπική αυτοαπομόνωση. Υψηλόβαθμοι κρατικοί υπάλληλοι, όπως ο Ν. Σμπαρούνης, ο Α. Εβερτ, ο στρατηγός Δημάρατος, ο Π. Σπηλιωτόπουλος, υπηρέτησαν σε θέσεις υπό το γερμανικό καθεστώς και μετά ή και ταυτόχρονα τους Βρετανούς και την κυβέρνηση Τσουδερού. Όλοι τους μπορούσαν να ισχυριστούν ότι αν στη θέση τους βρίσκονταν άλλοι, χειρότεροι, θα προξενούσαν μεγαλύτερες τραγωδίες στο λαό. Όπως σημειώνει ο Woodhouse είχαν υπολογίσει τους κινδύνους ώστε να βγουν ανέπαφοι όποιος και αν επικρατούσε.171 Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Leeper σε έκθεσή του προς τον Eden χαρακτήριζε όλους τους αστούς πολιτικούς και τις οργανώσεις στην Αθήνα ως ανίκανους και ελάχιστα αντιπροσωπευτικούς σε σχέση με το τι συνέβαινε πραγματικά στην Ελλάδα.172 Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι όσοι επιχείρησαν να δραστηριοποιηθούν στην Ελλάδα ήταν νέοι πολιτικοί, ως επί το πλείστον άγνωστοι, (πχ. οι Η. Πετιμεζάς, Κ. Πυρομάγλου, Ι. Πελτέκης, Α. Καψαλόπουλος) με εξαίρεση το Γ. Καρτάλη, που κατείχε θέση υπουργού σε κυβέρνηση της Δεξιάς. Όπως σημειώνει ο Woodhouse τους έλειπε η επαναστατική φλόγα και η ηθική ακεραιότητα και αντοχή που χρειαζόταν ένα αντιστασιακό κίνημα.173

Από την άλλη πλευρά, οι αξιωματικοί που θα μπορούσαν να παίξουν ηγετικό ρόλο στις αντιστασιακές οργανώσεις στην ύπαιθρο, στη μεγάλη τους πλειοψηφία απέφυγαν την εμπλοκή με την αντίσταση. Οι κυβερνήσεις των συνεργατών των Γερμανών φρόντισαν να τους κρατήσουν μακριά, δίνοντάς τους απασχόληση σε διάφορες υπηρεσίες και κυρίως στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας που διατηρήθηκε για αυτό το λόγο παρότι ο ελληνικός στρατός είχε διαλυθεί. Υψηλόβαθμοι αξιωματικοί με κύρος όπως ο Α. Παπάγος και ο Θ. Πάγκαλος αποθάρρυναν τους αξιωματικούς να ανεβούν στα βουνά, ενώ και η κυβέρνηση του Τσουδερού επέδειξε αδιαφορία να προσεγγίσει τις αντιστασιακές οργανώσεις174 μέχρι μάλιστα του σημείου να στέλνει οδηγίες το Φεβρουάριο του 1943 να αποφεύγουν οι αξιωματικοί να εντάσσονται στον ΕΛΑΣ ή και στον ΕΔΕΣ.175 Αξιοσημείωτο είναι ότι ο Εμ. Τσουδερός κάνει μια κρούση στους Βρετανούς να συγκροτηθεί ελληνο-βρετανική Επιτροπή για να οργανώσει μάχιμες ομάδες αξιωματικών στην Ελλάδα μόνο τον Νοέμβριο του 1943.176

Όταν κάποιοι από τους αξιωματικούς αυτούς ανέβηκαν καθυστερημένα στα βουνά εκδήλωσαν την επιτακτική απαίτηση να διευθύνουν τον αντιστασιακό αγώνα, αν και δυσκολεύονταν να εξηγήσουν τους λόγους της προγενέστερης αδράνειας. Ανέδειξαν στόχους όπως η αναγνώρισή τους από το Κάιρο, ώστε να αξιοποιηθεί η δράση σε αντιστασιακή ομάδα ως επαγγελματική προϋπηρεσία.177 Αυτό ήταν ιδιαίτερα εμφανές στην περίπτωση των αξιωματικών του Ζέρβα, ιδίως την εποχή που ενισχύονταν αφειδώς από τους Βρετανούς.178 Λόγω, μάλιστα, των δύσκολων συνθηκών του βουνού δεκάδες επίσης έφευγαν από την οργάνωση σε σύντομο διάστημα.179 Είναι ενδεικτικό ότι προσπαθούσαν να λύσουν το πολιτικό τους πρόβλημα με πρακτικές του τύπου των δολοφονιών των στρατιωτικών ηγετών του ΕΛΑΣ με στρυχνίνη.180

Όταν συγκρότησαν ένοπλα σώματα εξαιτίας μιας στρατιωτικής νοοτροπίας δεν επέτρεψαν την προσχώρηση απλών πολιτών και για αυτό οι αναλογίες απλών ανταρτών και στρατιωτικών ήταν τελείως ανισοβαρείς. Τμήμα της ΠΑΟ που διαλύθηκε από τον ΕΛΑΣ στο Πάικο, το καλοκαίρι του 1944 περιλάμβανε 40 αξιωματικούς στους 100 αντάρτες, 181 ενώ στην ΕΚΚΑ του συνταγματάρχη Ψαρρού το 40% του συνόλου ήταν αξιωματικοί.182 Την ίδια στιγμή οι περισσότερες οργανώσεις αρνούνται να κινητοποιήσουν κόσμο και να προβούν σε συλλογικές διαμαρτυρίες κατά των αρχών Κατοχής. Όταν, για παράδειγμα, το ΕΑΜ οργανώνει μαζικές διαδηλώσεις για την προώθηση βουλγαρικών στρατευμάτων στη Μακεδονία το καλοκαίρι του 1943, η ΠΑΟ κάνει έκκληση να μείνει ο κόσμος στα σπίτια του για να δείξει την περιφρόνησή του απέναντι στους Βουλγάρους.183 Είναι ενδεικτικό της εν γένει νοοτροπίας τους ότι όταν ο στρατηγός Ν. Τσίπουρας εμφανίστηκε στο Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών ως εντολοδόχος του πρώην αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Στρατού Αλ. Παπάγου και ζήτησε την ηγεσία του αντιστασιακού αγώνα αποδειχθηκε ότι το χειμώνα του 1941-1942 είχε τοποθετηθεί από την κυβέρνηση Τσολάκογλου νομάρχης Αττικοβοιωτίας.184

Αυτό που στην ουσία απέμενε ήταν πολιτικές ομάδες με αναφορά ως επί το πλείστον στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη και με επίκεντρο της μεσοαστικές και αστικές τους συνοικίες. Συνήθως δεν ξεπερνούσαν τα όρια της γειτονιάς ενώ αδυνατούσαν να αντιληφθούν τις συνθήκες οργάνωσης της αντίστασης στην ύπαιθρο, υποκείμενες σε μικρο αντιθέσεις των σαλονιών, το «πολύ Κολωνάκι», όπως το χαρακτήρισε ένας αξιωματικός που επιχείρησε να ανεβεί στο βουνό.185 Ήταν ως επί το πλείστον ολιγομελείς σχηματισμοί με άξονα κάποιο υψηλόβαθμό αξιωματικό και τις προσωπικές του φιλοδοξίες, και λειτουργούσαν με τα χαρακτηριστικά των συνωμοτικών οργανώσεων του στρατού. Η κοινωνική τους απεύθυνση και το πολιτικό στελεχιακό τους δυναμικό συγκροτούνταν κυρίως από νέους διανοουμένους, πολιτευτές και φοιτητές αλλά και μικρούς επιχειρηματίες.186 Γενικότερο κοινό χαρακτηριστικό όλων η ιδεολογική ασάφεια, η απουσία οργανωτικών δομών, η συσπείρωση γύρω από κάποια έντυπα, που εκθείαζαν ενέργειες δολιοφθοράς που συνήθως δεν γίνονταν 187ή προγράμματα με χαρακτηριστικό τη γενικόλογη πολυσυλλεκτική απεύθυνση στους Έλληνες πατριώτες, επί τη βάσει της ραδιοφωνικής έκκλησης του Π. Κανελλόπουλου, στις 21 Ιανουαρίου 1943, να αποτελέσουν τους εκπροσώπους του αγωνιζόμενου έθνους.188 Προκειμένου, να μην αποκαλυφθούν οι φιλομοναρχικές τους επιδιώξεις αρκετές από αυτές πρόβαλαν ότι το «πολιτειακό» έπρεπε να παγώσει, για να μη θιγεί ο εθνικός σκοπός.189. Πρέπει να υπογραμμιστεί ότι πολλές από τις οργανώσεις αυτές που ξαφνικά υπερέβησαν τις 100, 190 είχαν στην πραγματικότητα το ίδιο στελεχιακό δυναμικό 191 και συναγωνίζονταν να πείσουν ότι είχαν κατορθώσει να προσελκύσουν άλλες οργανώσεις. Η αντιστασιακή τους δράση κατά κύριο λόγο αφορούσε κυρίως «προετοιμασία» με την προσδοκώμενη συμμαχική απόβαση και δράση στα μετόπισθεν σύμφωνα με τις οδηγίες του Γ. Σ της Μέσης Ανατολής.

Να σημειωθεί ότι πολλές υποκινήθηκαν στις επιλογές τους από την ακαμψία του ΕΑΜ 192 στην πολιτική συμμαχιών,193 αν και αποφασιστικό ρόλο έπαιξε η ίδια η ασυνεννοησία που επικράτησε στις τάξεις τους έναντι του ΕΑΜ.194 Όσο το τελευταίο αναπτυσσόταν τόσο εντεινόταν ο αντικομμουνισμός τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι το Foreign Office υποδαύλιζε τον αντικομμουνισμό αυτό, στα πλαίσια εισηγήσεων που από τα 1943 είχε δεχθεί, να επιδιωχθεί ακόμα και η αναμέτρηση του εθνικόφρονος κόσμου με το ΕΑΜ, όταν θα ήταν σε θέση να εξασφαλίσει την αντίστοιχη δύναμη πυρός.195

Η αντιεαμική πολεμική των οργανώσεων αυτών συνδυαζόταν με μια αποστροφή έναντι του «όχλου», που κυρίως ενσωματωνόταν στο ΕΑΜ, ανάδειξη της Σοβιετικής Ένωσης σε χειρότερο κακό από τους Γερμανούς και αναπαραγωγή της λογικής ότι δεν απείχε πολύ ο χρόνος που Άγγλοι και Γερμανοί θα συνεργάζονταν για να αντιμετωπίσουν τον πραγματικό «κόκκινο εχθρό».196 Η αδυναμία των δημοκρατικών στοιχείων στο εσωτερικό τους να αντιτάξουν ένα συμπαγή προσανατολισμό και να αποφύγουν τον εξοβελισμό τους ήταν προσδιοριστικός παράγοντας της εξέλιξης αυτής.197

Ο αντικομμουνισμός αυτός, στις περιοχές με εθνικά προβλήματα, όπως στη Μακεδονία συνδεόταν με τα πάγια στοιχεία της εθνικιστικής ιδεολογίας περί εσωτερικού εχθρού που απεργαζόταν τον αφελληνισμό της Μακεδονίας. 198 Μάλιστα, τονίζονταν και οι διαφορές των κατακτητών, με βάση το σχήμα ότι οι Βούλγαροι βρίσκονταν σε αντίθεση με τους Γερμανούς, που αναγνώριζαν τα εθνικά μας δίκαια.. Είναι χαρακτηριστικό ότι μεγάλο τμήμα των συγκρούσεων των ομάδων της ΠΑΟ, μιας εθνικιστικής οργάνωσης της Μακεδονίας ,με τον εχθρό είχαν αποκλειστικά ως στόχο μικρά τμήματα βουλγαρικών μονάδων. 199

Εκτός των άλλων μια λογική αναμονής σε σχέση με την ανάγκη εκδήλωσης αντιστασιακών ενεργειών, που επέδειξαν αρκετές από τις ομάδες αυτές προκάλεσε μεγάλη δυσπιστία ακόμα και στη Μέση Ανατολή. Όταν επιχειρούσαν να ανακτήσουν το χαμένο έδαφος προέκυπτε η αμφιβολία για τους λόγους που κάποιοι αποφασίζουν καθυστερημένα να προβούν σε επιθετικές ενέργειες και μάλιστα σε περιοχές που είχε από καιρού αναπτυχθεί ο ΕΛΑΣ. Αυτό συνδυάστηκε με κατηγορίες ότι στην πραγματικότητα δεν ήθελαν να θέσουν ουσιαστικούς περιορισμούς στις προσχωρήσεις μελών ακροδεξιών απόψεων ή και ανθρώπων που δεν είχαν διαχωρίσει με σαφήνεια .τη σχέση τους από τις δυνάμεις Κατοχής. Η Χωροφυλακή Θεσσαλονίκης, για παράδειγμα, εφοδίαζε με άνδρες την ΠΑΟ ενώ στελέχη της διετέλεσαν ενεργά μέλη της οργάνωσης. 200 Το αποτέλεσμα της απουσίας όρων στην ενσωμάτωση δυνάμεων που κατηγορούνταν και για συνεργασία με τις δυνάμεις Κατoχής ήταν να προκύψουν τμήματα τελείως ανεξέλεγκτα μέσα στην ίδια οργάνωση, όπως για παράδειγμα στην ΠΑΟ με την περίπτωση του Κ. Παπαδόπουλου (Μιχαλαγά), ενός πόντιου οπλαρχηγού με αμφιλεγόμενες σχέσεις με τις δυνάμεις Κατοχής.

Ειδικά ομάδες αυτού του χαρακτήρα, δεμένες με παραδοσιακές δομές της υπαίθρου, καθεστώτα οικογενειοκρατίας και εθνοτικές αντιθέσεις,201 συνωθούνταν στις υπάρχουσες εθνικιστικές επιβάλοντας τα δικά τους συμφέροντα, 202 ή συγκροτούσαν αυτόνομες οργανώσεις για να επιβάλουν ένα τοπικό καθεστώς εξουσίας. Όταν συγκρούονταν με το ΕΑΜ αναζητούσαν καταφύγιο σε αντιεαμικές οργανώσεις του τύπου του Εθνικού Ελληνικού Στρατού, (ΕΕΣ) μια οργάνωση που εξόπλιζαν οι Γερμανοί με στόχο την αντιμετώπιση του κομμουνισμού. Είναι πολύ χαρακτηριστική η περίπτωση των ποντίων προσφύγων και των τουρκόφωνων πληθυσμών της Μακεδονίας (Κυρ. Παπαδόπουλος,-Κισσά Μπατζάκ, Π. Ασλανίδης κλπ)203, όπου πολλά χωριά εξοπλίστηκαν κατά του ΕΑΜ στο νομό Κοζάνης γιατί διαδίδονταν φήμες ότι το ΕΑΜ θα αποσπούσε τις περιουσίες τους, 204.Αντίστοιχη ήταν η στάση σλαβομακεδόνων που φοβούνταν τον εθνικισμό του ΕΑΜ,205όπως και των βουλγαρόφωνων χωρικών που τους εξόπλιζαν οι Ιταλοί.206 Αυτοί πολέμησαν τον ΕΛΑΣ και αρκετοί ντύθηκαν με γερμανικές στολές για να πολεμήσουν τους Αλβανούς παρτιζάνους.207

Να σημειωθεί ότι τα εξοπλισμένα αυτά χωριά, ιδίως από τα μέσα του 1944, ευνοούνταν και από το γεγονός ότι οι Βρετανοί τα θεωρούσαν εν δυνάμει αντιστασιακές δυνάμεις ή προϊόντα της απόπειρας του ΕΑΜ να μονοπωλήσει την αντίσταση.208 Οι «Πόντιοι»209 είχαν υιοθετήσει στρατιωτική ορολογία, και στρατολογούσαν άντρες στα χωρία ανάλογα με την κλάση τους,210

ΤΑ Α.Α.Α

Χαρακτηριστική περίπτωση της τροπής που έπαιρναν τα πράγματα στην εξέλιξη των αστικών οργανώσεων ανεξαρτήτως προθέσεων ήταν η απόπειρα κεντρώων δημοκρατικών αξιωματικών να συγκροτήσουν τέτοιες οργανώσεις. Επικεφαλής μιας τέτοιας προσπάθειας ο Στ. Σαράφης, διακεκριμένος απότακτος αξιωματικός του 1935, που ξεκίνησε επαφές στις αρχές του 1942 με άλλους δημοκρατικούς αξιωματικούς (Ευρ. Μπακιρτζή, Κ. Βεντήρη, Κ. Μανέτα, Δ. Ψαρρό, πλοίραχο Βαλασάκη), για να δημιουργήσει μια ανεξάρτητη αντιστασιακή δύναμη. Πολιτικές διαφωνίες αλλά και η εν γένει απροθυμία σειράς αξιωματικών να εμπλακούν σε ενέργειες που, κατά τη γνώμη τους, θα προκαλούσαν αντίποινα, καθυστέρησαν τη προσπάθεια.

Στις αρχές Οκτωβρίου 1942 κατέστη δυνατή η συγκρότηση μιας οργάνωσης με μέλη τους Νεοκ. Γρηγοριάδη, Στ. Χατζήμπεη, Δ. Φλούλη, Ευρ. Μπακιρτζή στενούς φίλους του Σαράφη, με πρόγραμμα εκτός του απελευθερωτικού αγώνα, την αποκατάσταση των λαϊκών ελευθεριών στη μεταπολεμική Ελλάδα και την τιμωρία των μοναρχικών και των μεταξικών που οδήγησαν τη χώρα σε ηθική και στρατιωτική παρακμή.211 Η οργάνωση ονομάστηκε Αγών-Ανόρθωσις-Ανεξαρτησία (τα Α.Α.Α) και ενώ φιλοδοξούσε να αποτελέσει έκφραση του δημοκρατικού Κέντρου, δεν κατόρθωσε να εξασφαλίσει, και όχι έμπρακτα, την πλαισίωση παρά μόνο του Γ. Παπανδρέου. Ο δε Θ. Σοφούλης, πρόεδρος των Φιλελευθέρων, αρκέστηκε απλά στην προφορική του έγκριση.212

Η οργάνωση ανταποκρίνεται στην προσέγγιση του Ι. Τσιγάντε, απεσταλμένου από το Κάιρο και αποδέχεται, το σχέδιο των Βρετανών για τη δημιουργία τριών τμημάτων εθνικών ανταρτικών δυνάμεων, ένα στη Ηπειρο με το Ζέρβα, ένα στη Στερεά με τον Ψαρρό και ένα στη Θεσσαλία με το Σαράφη, που θα κατευθύνονταν από το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και ένα εγχώριο κεντρικό Επιτελείο με πιθανό ηγέτη τον Πλαστήρα.. Ήταν δε δυνατή και η ενσωμάτωση του ΕΛΑΣ ή τμήματός του, αν αναγνώριζε την εθνική σημασία του σχεδίου αυτού.213

Στην προσπάθεια εμπλέκεται και ο Θ. Πάγκαλος, ο οποίος, αν και δυσπιστεί απέναντι στην αντίσταση, με το σκεπτικό ότι οι Γερμανοί μπορούν έμμεσα να βοηθήσουν ώστε να μην παλινορθωθεί η μοναρχία, εξωθεί το Σαράφη να έρθει σε επαφή με την ομάδα Κωστόπουλου που δρούσε στη Θεσσαλία, με εξίσου αμφιλεγόμενους στόχους, όπως και με τις ομάδες των ταγματαρχών Β. Βλάχου, και Κ. Αντωνόπουλου. Να σημειωθεί ότι ο Βλάχος ήταν δηλωμένος μοναρχικός, φανατικός αντικομμουνιστής, ενώ οι μαχητές στα δίκωχα τους φορούσαν στέμματα..

Τον Ιανουάριο του 1943 ο Σαράφης, συναντά τον ταγματάρχη Κωστόπουλο, παλιό δημοκρατικό και πρώην αρχηγό του ΕΛΑΣ Δυτ. Θεσσαλίας που επιζητούσε με την ΕΣΑΠ (Ελληνικός Στρατός Απελευθερωτικής Προσπάθειας) να αναπτύξει προσωπική εξουσία στην περιοχή. Η ομάδα αυτή, αποτελούμενη από 80 άνδρες κυρίως δυσαρεστημένους αξιωματικούς του ΕΛΑΣ, όπως την ομάδα του αρχισμηνία Κωστορίζου, τους υπολοχαγούς Καραμπέκο και Χόνδρο που ήταν βασιλόφρονες και αρκετούς Χωροφύλακες της περιοχής, δεν φαίνεται ιδιαίτερα αξιόπιστη στο Σαράφη, ο οποίος απευθύνεται στο Ζέρβα.214

Επειδή ο ΕΔΕΣ δεν διακρινόταν από τη στρατιωτική πειθαρχία που απαιτούσε ο Σαράφης, γύρισε άπρακτος στη Θεσσαλία, όπου δεδομένου ότι διατηρούσε κάποια σχέση με το νομάρχη Τρικάλων Σαράντη, ο οποίος συνεργαζόταν με τις ιταλικές δυνάμεις Κατοχής,215 έστρεψε εναντίον του και τον ΕΛΑΣ της περιοχής. Ήδη είχαν ξεσπάσει προστριβές με την ομάδα Κωστόπουλου, που αν και δρούσε απερίσπαστη ως το Δεκέμβριο του 1942, 216 αρνήθηκε κατηγορηματικά κάθε συνεννόηση με τον ΕΛΑΣ που μέσω του καπετάνιου του Αρχηγείου Δυτικής Θεσσαλίας Κόζιακα (Θ. Πάλλας), ζήτησε να σταματήσουν φαινόμενα λεηλασιών των αποθηκών του ΕΛΑΣ. Η ενίσχυση των ακροδεξιών στοιχείων στην οργάνωση του Κωστόπουλου217 και ιδίως της ομάδας του επισμηνία Κωστορίζου, που είχε λιποτακτήσει από τον ΕΛΑΣ Ρούμελης κατέστησε τη σύγκρουση αναπόφευκτη. Πληροφορίες που αποσπάστηκαν από Ιταλικά έγγραφα, στις 18 Φεβρουαρίου 1943 μετά τη μάχη της Περίτσας για συνεργασία με τις δυνάμεις Κατοχής και μικροσυγκρούσεις με τις ομάδες των Κρανδία-Βλάχου, αξιωματικών του Κωστόπουλου, οδηγούν στη σύλληψη του Κωστόπουλου από τον ΕΛΑΣ στο χωριό Βούνεσι, μαζί με το Σαράφη218

Αν και σταδιακά απελευθερώθηκαν όλοι οι συλληφθέντες και τμήμα της οργάνωσης Κωστόπουλου (οι υπολοχαγοί Κατσαντώνης, Κορδαλής, Σακελάρης, Παπαβασιλείου και Πασιαντζής ) κατατάχθηκαν στον ΕΛΑΣ, οι Κωστορίζος και τρεις από τους συντρόφους του δικάστηκαν από Ανταρτοδικείο και εκτελέστηκαν.219 Επειδή ο χειρισμός των αιχμαλώτων δεν είχε τη συναίνεση της ηγεσίας του ΕΑΜ αλλά ήταν αποτέλεσμα της πρωτοβουλίας κατώτερων στελεχών, οι Γ. Σιάντος και Α. Τζήμας, όταν έμαθαν τη σύλληψη του Σαράφη, διέταξαν για ασφάλεια να μεταφερθεί στην Κολοκυθιά, η έδρα του Στρατηγείου Ρούμελης. 220

Εκεί, οι εκπρόσωποι του ΕΑΜ Ρούμελης Τάσος Λευτεριάς και Η. Μανιάτης προσεγγίζουν το Σαράφη και όταν εκείνος εντυπωσιάζεται από την πειθαρχία και την οργάνωσή του ΕΛΑΣ,221 με τη μεσολάβηση του Α. Βελουχιώτη και των Β. Σαμαρινιώτη (Αν. Τζήμα), Θυμ. Ζούλα, και Φ. Γρηγοριάδη, τον πείθουν να προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ ως αρχηγός του.222 Ο αρχηγός των Βρετανών Συνδέσμων ταξίαρχος Ε. Myers αδυνατεί να μεταπείσει το Σαράφη 223 ενώ το ΕΑΜ για να μην κατηγορηθεί για εξαναγκασμό του Σαράφη224 συναινεί να μετακινηθεί ο στρατηγός στην Αθήνα. Ο Σαράφης στην Αθήνα πείθει και τους πρώην συνεργάτες του στα ΑΑΑ Νεοκ. Γρηγοριάδη και Στ. Χατζήμπεη να προσχωρήσουν στο ΕΑΜ ενώ βολιδοσκοπεί και τους Σοφούλη και Καφαντάρη και συναντάται και με τον Παπανδρέου, στον οποίο προτείνει να ηγηθεί μιας κυβέρνησης στο βουνό. Ο συνταγματάρχης Βλάχος, παρότι το ΕΑΜ τον απάλλαξε των κατηγοριών, κατέφυγε στο Ζέρβα, ο οποίος, όμως, αρνήθηκε κάθε επαφή μαζί του.225

Τα Ε.Ε.Ε

Εκτός από την Α.Α.Α, ομάδα με προέλευση δημοκρατική ήταν και η «Ένωση Ελευθέρων Ελλήνων» (Ε.Ε.Ε) που ιδρύθηκε στα τέλη Αυγούστου 1941 υπό την αρχηγία του ναυάρχου Μιλτ. Κανάρη και μέλη τους Ηλ. Μαγιόπουλο, Λεων. Μπουρνιά, Παυλ. Ντεντιδάκη, Μ. Παξιμάδη. Τα ΕΕΕ το καλοκαίρι του 1944 προσχώρησαν στο ΕΑΜ και ο Κανάρης έγινε πρόεδρος της ΚΕ του ΕΑΜ. Λίγο αργότερα αποχώρησαν λόγω της «χλιαρής» του θέσης έναντι του βουλγαρικού λαού.226

Η ΠΕΑΝ

Μια ακόμα οργάνωση με δημοκρατική προέλευση ήταν η «Πανελλήνια Ένωση Αγωνιζομένων Νέων» (ΠΕΑΝ). Πρόγονός της ήταν η «Στρατιά Σκλαβωμένων Νικητών», που εμφανίστηκε τον Ιούνιο του 1941, μια οργάνωση που μετά από μια-δύο προκηρύξεις, διαλύθηκε επειδή τμήμα της αρνήθηκε να ταχθεί ανοικτά υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας. Η δημοκρατική της πτέρυγα, με επικεφαλής τον Κ. Περρίκο, έναν απόστρατο αεροπόρο, που υποκινούνταν από τον Π. Κανελλόπουλο, ίδρύσε την «ΠΕΑΝ», η οποία σύμφωνα με μπροσούρα που εκδόθηκε τον Οκτώβριο του 1942 με τίτλο «Πιστεύουμε», πίστευε στην κοινωνική δικαιοσύνη, στη λαϊκή κυριαρχία, στην κοινωνική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής, χωρίς, όμως να αποκλείει και την ατομική ιδιοκτησία (θα ήταν ανεκτή) στο βαθμό που δε θίγει το κοινωνικό συμφέρον.227 Μάλιστα, η «υπερεθνική» κοινωνία είναι ένας στόχος αφού η οργάνωση αρνούνταν τον παραδοσιακό εθνικισμό.228

Η ΠΕΑΝ τέθηκε εξ αρχής υπέρ της αντίστασης με κάθε μέσο και προέβη σε εκκλήσεις για δολιοφθορές (τις οποίες το ΕΑΜ θεωρεί επικίνδυνες προβοκάτσιες). Εκδίδει δε την εφημερίδα «Δόξα», διατυπώνοντας αιτήματα για εδαφική επέκταση της χώρας μετά τον πόλεμο καθώς και αποκατάσταση των υγιών εθνικών και ηθικών πνευματικών παραδόσεων.229. Παρά τις οργανωτικές αδυναμίες, που οφείλονταν στον ενθουσιασμό των μελών της νεαρής ως επί το πλείστον ηλικίας, κατορθώνει να υλοποιήσει μια ηρωική ενέργεια εις βάρος της δωσίλογης οργάνωσης «ΕΣΠΟ», (Εθνικοσοσιαλιστική Πολιτική Οργάνωση), στις 20 Σεπτεμβρίου 1942, ανατινάζοντας το αρχηγείο της οργάνωσης που επιδίωκε να συγκροτήσει λεγεώνα για να βοηθήσει τη Βέρμαχτ στο ανατολικό μέτωπο. Οι Γερμανοί μετά από προδοσία ανακαλύπτουν τους υπεύθυνους της ενέργειας,230 -που χαρακτηρίζεται από συμμαχικούς ραδιοσταθμούς μια από τις μεγαλύτερες της Ευρώπης- συλλαμβάνουν τα μέλη της και ο Περρίκος με τους συντρόφους του καταδικάζονται σε θάνατο231 και εκτελούνται. (Κ. Πιερρίκος, Θ. Σκούρας Δ. Λόης Δ. Παπαδόπουλος).232 Η οργάνωση επιβιώνει και προς το τέλος της Κατοχής, ανασυγκροτείται με πιο συντηρητικό προσανατολισμό, αποκηρύσσοντας την έκκληση Κανελλόπουλου για συνεργασία με το ΕΑΜ,233 προβαίνοντας σε περιορισμένης έκτασης δολιοφθορές.234

Η «ΤΡΙΑΙΝΑ», η «Νεοδημοκρατική Πρωτοπορία», οι «Συνεχιστές», η «ΛΑΕ».

Μια ακόμα οργάνωση με πολιτική αναφορά το σοσιαλισμό, στην εκδοχή που τον κατανοούσαν, ήταν η «Τρίαινα», που λόγω των χαμηλόβαθμων αξιωματικών που συνιστούσαν τη Διοικούσα της Επιτροπή, ανεπίσημα αποκαλούνταν η «οργάνωσις των Λοχαγών».235 Αν και η οργάνωση αναζητά μια καινούργια μορφή κοινωνικής συγκρότησης μεταπολεμικά, και μάλιστα με επαναστατικό τρόπο, θεωρεί αντιπάλους της τόσο τον εξωτερικό εχθρό που πρεσβεύει φασιστικές λύσεις, όσο και τον μαρξισμό που προωθεί την «κοινωνική ισοπέδωση». Φορέας του τελευταίου είναι το ΚΚΕ που, αν και με βάση φυλλάδιο της οργάνωσης, αναγνωρίζεται ο ρόλος του ως δύναμη αντικαπιταλιστική δεν νομιμοποιείται να επιβάλει τη δικτατορία του. Είναι ενδεικτικό ότι η οργάνωση παρά τον αντικαπιταλισμό της αποφεύγει να εκθέσει με σαφήνεια το δικό της πολιτικό πρόγραμμα ούτε και να τοποθετηθεί απερίφραστα σε σχέση με το Πολιτειακό.236 Η οργάνωση με βάση τις διαθέσιμες πληροφορίες στην κυβέρνηση του Καίρου αριθμούσε 100-150 κατώτερους αξιωματικούς.237

Με αντίστοιχη κριτική σοσιαλιστική τάση, ήταν και η «Νεοδημοκρατική Πρωτοπορία», που λόγω της ασάφειάς της, το ΚΚΕ θεωρεί το σοσιαλισμό της ως κρυπτοφασιστικό, ακόμα και όταν τοποθετείται ανοικτά κατά της δυναστείας και επικαλείται την ενότητα κέντρου και αριστεράς ενάντια στους αντιδραστικούς βασιλόφρονες και τις δυνάμεις Κατοχής. 238 Αντίστοιχα φανατικά αντιμοναρχικοί είναι και οι «Συνεχιστές» οργάνωση των κεφαλλονιτών Αθήνας που θέτουν ως στόχο να αποτρέψουν την προσάρτηση των Επτανήσων από τους Ιταλούς.239 Η οργάνωση αυτή ανήκε στο ΕΑΜ Αθήνας, διαχωρίστηκε από αυτό στα 1942 μαζί με τμήμα του Σοσιαλιστικού Κόμματος Ελλάδας (ΣΚΕ) και τους Αγροτικούς Σοσιαλιστές του Δ. Μπενετάτου. Αυτοί δημιουργούν μια ενωτική κίνηση που θα προβάλει τη συσπείρωση της αντίστασης, και μαζί με Νεοδημοκρατική Πρωτοπορία εξασφαλίζουν την προσχώρηση του ΕΔΕΣ Αθήνας και το Φεβρουάριο του 1943 ιδρύουν τη Λαϊκή Απελευθερωτική ΄Ενωση (ΛΑΕ).

Πρόεδρός της γίνεται το στέλεχος του ΕΔΕΣ Γ. Ματσούκας. Μέλη της Δ. Ε οι Πλ. Μεταξάς (ΕΔΕΣ Αθήνας), ο Δ. Μπενετάτος (Αγροτική Σοσιαλιστική Ομάδα), ο Γ. Οικονόμου (Σοσιαλιστικό Κόμμα), και ο Σπύρος Κουνάδης (Κεφαλλήνες «Συνεχιστές») Το ιδρυτικό Πρακτικό της οργάνωσης διατύπωνε στόχους κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, χωρίς ευθεία αναφορά στο πολιτειακό.240 Κατά τους Βρετανούς η ΛΑΕ που εξέφραζε αόριστες σοσιαλδημοκρατικές απόψεις, είχε, όμως, σημαντική συμβολή να αποτρέψει πολλά μέλη του ΕΔΕΣ Αθηνών να ακολουθήσουν τη φιλογερμανική γραμμή της ηγεσίας της οργάνωσης.241 Ωστόσο, οι εκθέσεις στο Foreign Office τη θεωρούσαν μια ως επί το πλείστον ασήμαντη οργάνωση.242 Αργότερα η ΛΑΕ συνεργάστηκε και με το «Ενωτικό Εθνικό Μέτωπο», την «Αγωνιζόμενη Νεότητα» την «Ιερή Ταξιαρχία» και την «ΠΕΑΝ», οργανώσεις που φέρονταν να σχετίζονται με τον Π. Κανελλόπουλο.243

Η «ΕΔΕΜ»-ο ΕΔΕΣ Αθήνας

Η ΛΑΕ, την οποία το ΚΚΕ κατηγορούσε για συνεργασία και προϊόν ξένων μυστικών υπηρεσιών, 244 κατόρθωσε τελικά να αποκτήσει μια επαφή με παραδοσιακούς πολιτικούς ηγέτες (Καφαντάρη, Σοφούλη, Θεοτόκη, Παπανδρέου) και με το φερόμενο ως εκπρόσωπό τους, Θεμ. Τσάτσο, συμφώνησαν να προχωρήσουν στην ίδρυση του ΕΔΕΜ (Εθνικού Δημοκρατικού Ελευθερωτικού Μετώπου) για συντονισμό του αγώνα.245 Με βάση το ιδρυτικό της Πρακτικό που ψηφίζεται στις 20 Μαρτίου 1943 ήταν μια οργάνωση που αγωνιζόταν κατά του βασιλιά και σκοπός της η δραστική αντιμετώπιση όλων των αντιδημοκρατικών λύσεων είτε της δεξιάς είτε της αριστεράς.246 Οι Βρετανοί θεωρούσαν το νέο σχήμα ως μια δημοκρατική ομάδα που ελεγχόταν πολιτικά από τον Καφαντάρη.247

Δεδομένης, όμως, της ισχυρής εκπροσώπησης στο εσωτερικό της του ΕΔΕΣ Αθήνας, η οργάνωση, αν και αντιμοναρχική, υποβάλλεται στο κλίμα των διασπάσεων του ΕΔΕΣ Αθήνας, στο εσωτερικό του οποίου σταδιακά επικρατούν οι Η. Σταματόπουλος και ο Στ. Γονατάς, προσπαθώντας να προσανατολίσουν τον ΕΔΕΣ σε διμέτωπο αγώνα και κατά του κομμουνισμού.248 Με άξονα τους συνταγματάρχες Α. Παπαγεωργίου και Χαρ. Παπαθανασόπουλο ο ΕΔΕΣ Αθηνών προωθεί πλέον ανοικτά πολιτικές κατά του αντάρτικου και έτσι η ΕΔΕΜ διασπάται και αποχωρεί το «ΛΑΕ» που διαμαρτύρεται για προδοτικές τάσεις στην οργάνωση. Το ΛΑΕ αναζητά νέες πολιτικές συνεργασίες, κυρίως με τον Π. Κανελλόπουλο και πολιτικά μορφώματα που αναφέρονται σε αυτόν. Ωστόσο παρακμάζει, συνεπεία και της αποτυχίας του Ματσούκα να ενώσει τις δυνάμεις του ΕΔΕΣ.249 Η ομάδα Σταματόπολου διαγράφεται ενώ ο ΕΔΕΣ Αθηνών έχει πλέον χωριστεί στα δύο με την ομάδα του Α. Παπαγεωργίου να εμφανίζεται ως ο αυθεντικός ΕΔΕΣ.250

Η «Εθνική Δράσις», το «Εθνικό Κομιτάτο», η «ΡΑΝ», η «ΠΑΣ»

Εκτός από τις δημοκρατικές οργανώσεις που σταδιακά αλώθηκαν από τους φανατικούς αντικομμουνιστές, υπήρχαν και οι καθεαυτό φιλομοναρχικές, αν και συνήθως απέφευγαν να διευκρινίσουν ανοικτά το χαρακτήρα τους αυτό. Μια τέτοια ήταν η «Εθνική Δράσις» που ιδρύθηκε στα 1942,251 αν και ο αρχηγός της Αθηναίος δικηγόρος Π. Σιφναίος ισχυρίστηκε σε έκθεσή του στο Κάιρο ότι ιδρύθηκε τον Αύγουστο του 1941252 και διοικούσα επιτροπή τον ίδιο, το Γ. Παππά, Τρυφ. Τριανταφυλλάκο και τον Αχιλ. Παπαδάκο. Η οργάνωση είχε θέσει ως πρώτο στόχο την «ενημέρωση του λαού» και τη συλλογή πληροφοριών προς όφελος των συμμάχων253 και περιέγραφε τον εαυτό της ως εθνικιστική, απολιτική, χωρίς σχέσεις με την παλιά πολιτική τάξη αλλά υπό την ηγεσία του βασιλιά, και με μακροπρόθεσμη επιδίωξη να ασκήσει πίεση στην κατοχική κυβέρνηση μέσω των κατάλληλων προσώπων (Γονατάς, Χατζηκυριάκος) που θα είχαν κύρος σε αυτήν ώστε να ανακουφιστούν οι πληθυσμοί από την πείνα..254

Η οργάνωση χωρίς καμία αντιστασιακή ενέργεια, εκδίδει μια εφημερίδα τη «Μάχη» για προπαγάνδα, συλλογή χρημάτων και υποστηρικτών ώστε να ενισχύσει αργότερα τις εθνικιστικές οργανώσεις των Βουνών (Ζέρβα-Ψαρρό). Προτάσσει δε και την αποχή από ένοπλες δραστηριότητες πριν ωριμάσουν οι συνθήκες για να αποφευχθούν τα αντίποινα. Λόγω όμως της επέλασης των «κομμουνιστικών ορδών» στην ελληνική ύπαιθρο αποφασίζει τελικά να συγκροτήσει ένοπλες δυνάμεις για να προστατέψει τον πληθυσμό. Το ΕΑΜ την καταγγέλλει ενώ αργότερα αρκετά στελέχη της κατατάσσονται στα Τάγματα Ασφαλείας. Στα τέλη Νοεμβρίου 1943 η οργάνωση ισχυριζόταν ότι είχε 12.000 μέλη (κυρίως υπαλλήλους και φοιτητές) και Γενικό Διευθυντή ένα δικηγόρο, τον Κόκκα από τη Θεσσαλονίκη και βασικό πληροφοριοδότη ένα Δρόσο, έμπιστο του Μανιαδάκη.

Στην ουσία αποτέλεσε το καταφύγιο αξιωματικών που είχε οργανώσει ο Ι. Τσιγάντες, (Μ. Αντωνόπουλος, Β. Παναγόπουλος, 255 Μ. Παντελίδης, Δ. Ιατρίδης, Γ. Γρίβας), οι οποίοι επιχείρησαν να στήσουν ένοπλη οργάνωση στην Πελοπόννησο (οι Αντονόπουλος-Παναγόπουλος) Ο συνταγματάρχης Γ. Γρίβας, ένας, κατά τα σχόλια των Βρετανών, σκληρός άνθρωπος με βάναυση συμπεριφορά και μικρή μόρφωση, που συνεργαζόταν με την «Εθνική Δράση» αποχώρησε το Μάρτιο του 1943 και συγκρότησε τη «Χ» μια υπερεθνικιστική οργάνωση που ισχυριζόταν ότι αριθμούσε 250 αξιωματικούς και 4-5000 στρατιώτες.256

Αντίστοιχου χαρακτήρα είναι το «Εθνικό Κομιτάτο» που συγκροτείται από πρώην στελέχη της ΕΟΝ, η «Οικονομική Επιτροπή» μια οργάνωση βιομηχάνων με 8-10 μέλη υπό το βαμβακοβιομήχανο Α. Μπενάκη με σκοπό να ενισχύσει τους αντάρτες και τις δυνάμεις που αντιτίθετο στο κομμουνιστικό πραξικόπημα. Εξέδωσε κάποια φύλλα της «Ελεύθερης Σκέψεως», σε συνεργασία με το «Δεσμό» μια οργάνωση σε ομοσπονδία με την Εθνική Δράση (Σμυρναίος, Αργυρόπουλος, Παπαστράτος, Μαρκεζίνης) που είχε ως αντικείμενο την έκδοση βιβλίων για την εθνική ακεραιότητα257 Άλλη τέτοια οργάνωση ήταν και η ΡΑΝ (Ρωμυλία, Αυλώνα, Νήσοι)258 του στρατηγού Κ. Βεντήρη που εξηγεί στη Μέση Ανατολή ότι δεν είναι φιλομοναρχική αλλά θα υποστήριζε το βασιλιά σε μεταπολεμικό δημοψήφισμα. Ζητούσε δε τη συγκρότηση ενός ελληνικού Τάγματος αλεξιπτωτιστών στην Αίγυπτο για να βοηθήσει τη ΡΑΝ,259 και διατύπωνε προτάσεις προς το Κάιρο μυστικού διορισμού υπουργού Ασφαλείας με ευρείες αρμοδιότητες για να επιβάλει την μεταπολεμική τάξη.260 Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Βεντήρης ήρθε σε επαφή με τον εκπρόσωπο της SOE Οδυσσέα από την άνοιξη του 1942 αλλά ήταν αρνητικός για τη δημιουργία ένοπλων ομάδων στα βουνά.261

Ο Βεντήρης, πρώην βενιζελικός αξιωματικός που συμμετείχε στην επανάσταση του 1935 όταν και αποστρατεύτηκε και παρουσιαζόταν ως μοναρχικός (οι φήμες έλεγαν ότι τον επηρέασε ο αδερφός του ιστορικός Γ. Βεντήρης), διέθετε κύρος στους υψηλόβαθμούς αξιωματικούς και ισχυριζόταν ότι επηρέαζε 1000 αξιωματικούς, αν και οι πληροφορίες της εξόριστης κυβέρνησης μιλούσαν για 150262. Μάλιστα, ο συνταγματάρχης Παν. Σπηλιωτόπουλος αρχηγός της οργάνωσης των «6 Συνταγματαρχών» που αρχικά προόριζαν οι Βρετανοί ως μοχλό της εθνικής αντίστασης, συνεργαζόταν στενά με τη ΡΑΝ.263 Τον Οκτώβριο του 1943 η «Εθνική Δράσις», η ΡΑΝ και μια οργάνωση Κρητών η «Εθνική Οργάνωση Κρήτης» ανακοίνωσαν συμμαχία μεταξύ τους.264 Στις 4 Νοεμβρίου 1943 με την παρουσία του D. Stott, ενός αμφιλεγόμενου νεοζηλανδού αξιωματικού με σχέσεις με τους Γερμανούς, 265 υπέγραψαν στρατιωτική συμφωνία να θέσουν τους εαυτούς τους υπό τις διαταγές της Μέσης Ανατολής,266 αν και δεν εφαρμόστηκε λόγω των συνεχών διαφωνιών του Βεντήρη με το συνταγματάρχη Διαμέση, γραμματέα του κατοχικού υπουργείου Εθνικής Άμυνας.267

Πολλές από τις οργανώσεις αυτές έκαναν και την απόπειρα να συγκροτήσουν έναν ευρύτερο φορέα, κατεξοχήν φιλοβασιλικού προσανατολισμού, την «ΠΑΣ», τον «Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Σύνδεσμο», όπου από την ημέρα της ίδρυσής του, στις 23 Σεπτέμβριου του 1943, συνταράσσεται από διασπάσεις και διαφωνίες. Οι ηγέτες του Κέντρου, όπως ο Καφαντάρης, την αποκηρύσσουν, ενώ και η «Λ.Α.Ε» αρνείται να συμμετάσχει. Στην ΠΑΣ σύμφωνα με βρετανική έκθεση μετέχουν οι οργανώσεις «Εθνική Δράσις», η «Αγωνιζόμενη Ελλάς», η «Εθνική Αγροτική Δράσις», η «Οργάνωσις Ελευθέρων Ελλήνων», το «Εθνικό Κομιτάτο», η «Ένωσις Εφέδρων Αξιωματικών» που έχαιραν της υποστήριξης της «Χ», της «Ιερής Φάλαγγος» και της «Τρίαινας»268 και αργότερα η ανασυγκροτημένη «ΠΕΑΝ».269 Οι εκθέσεις που διέθεταν οι Βρετανοί θεωρούσαν ότι οι περισσότερες οργανώσεις ήταν ασήμαντες εκτός από τον ΕΔΕΣ Αθηνών, τη ΡΑΝ, και τη «Χ», μέλη των οποίων, ως επί το πλείστον, συνεργάζονταν με τον κατακτητή, γεγονός που είχε προκαλέσει και την παρατεταμένη κρίση στην οργάνωση.270 Η ΠΑΣ εξέδωσε και διακήρυξη στην οποία κεντρικό ρόλο έχει η πρόθεση να υπερασπιστούν την Αθήνα από το ΕΑΜ271 κατά την αποχώρηση των Γερμανών.272

Η Στρατιωτική Ιεραρχία

Στα 1943 ξεκίνησε και μια άλλη προσπάθεια τακτικών αξιωματικών να εμπλακούν με την ένοπλη αντίσταση. Εμφανίστηκαν τρεις οργανώσεις η «Εθνική Επιτροπή», η «Ιερή Ταξιαρχία» και η «Ένωση Υποδούλων Νικητών» που έστειλαν ως αντιπρόσωπό τους στα βουνά έναν πρώην δήμαρχο ονόματι Τσίμπο, αρχηγό της μεταξικής νεολαίας Τρικάλων και το στρατηγό Τσίπουρα, γενικό διοικητή Μακεδονίας επί Μεταξά και νομάρχη Αττικοβοιωτίας το χειμώνα του 1941 επί κατοχικής κυβέρνησης Τσολάκογλου, οι οποίοι και εμφανίστηκαν ως εκπρόσωποι του στρατηγού Α. Παπάγου. Με τη νοοτροπία ότι έπρεπε η αντίσταση να περάσει από τα χέρια των άξεστων χωρικών σε ανώτατους αξιωματικούς, η απόπειρα γρήγορα κατέρρευσε και κατέληξε σε ένα γράμμα της Ενώσεως Υποδούλων Νικητών προς τους Βρετανούς που κατεδείκνυε την αόριστη πρόθεση της οργάνωσης να διορθώσει τα πράγματα στα βουνά.273 Να σημειωθεί ότι οι Βρετανοί Σύνδεσμοι στο βουνό ζητούσαν από το Κοινό Στρατηγείο Ανταρτών πληροφορίες για τα άτομα αυτά και μάλιστα επειδή μαζί τους ήταν ο αντισυνταγματάρχης Νταλιάνης, γενικός διευθυντής στο υπουργείο Μεταφορών επί Μεταξά, το Κοινό Στρατηγείο τους έθεσε υπό επιτήρηση μέχρι να διευκρινιστούν οι προθέσεις τους. 274 Και αυτοί προφασίστηκαν τελικά ότι ήταν μέλη του ΕΔΕΣ, το οποίο διέψευσε ο Ζέρβας.275

Ο φερόμενος ως αρχηγός της «Στρατιωτικής Ιεραρχίας» Α. Παπάγος, πρώην αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων, σε διένεξη με το Γεώργιο Β, δεν ακολούθησε τη βασιλική οικογένεια στη Μέση Ανατολή, αλλά αρνήθηκε και την τιμητική σύνταξη που του προσέφερε ο Τσολάκογλου. Αν και χωρίς ιδιαίτερη εμπιστοσύνη στις δυνατότητες διαμόρφωσης ενός αντάρτικου στα Βουνά, τελικά ίδρυσε την οργάνωση, στις 20 Μαίου 1943, σε συνεργασία με τους ανώτατους αξιωματικούς Κοσμά, Πιτσίκα Μπακόπουλο, Δέδε και Παπαδόπουλο, όλοι αξιωματικοί που αρνήθηκαν συνεργασία με τις κατοχικές κυβερνήσεις. Οπωσδήποτε ρόλο στην πρωτοβουλία αυτή έπαιξε και η αναστροφή της εντύπωσης που επικρατούσε σε μεγάλο τμήμα αξιωματικών ότι η νίκη των Γερμανών ήταν σίγουρη.276

Στόχοι της οργάνωσης ήταν η κατά τον «καλύτερον δυνατό τρόπον ενίσχυσις του απελευθερωτικού αγώνος» και η εξασφάλιση της τάξης από «πάσης ανατρεπτικής ενεργείας» κατά την διάρκεια της απελευθέρωσης. Επίσης, η «δια της ενότητος, της πίστεως και της πειθαρχίας» διαφύλαξη της αίγλης του σώματος των αξιωματικών του ενεργού στρατού. Η οργάνωση καυχόταν ότι περιελάμβανε το σύνολο σχεδόν των αξιωματικών του στρατεύματος και επιζητούσε την ενοποίηση όλων των «στρατιωτικών οργανώσεων». Στην ανακοίνωση της ίδρυσης της υπήρχε και λεπτομερές σχέδιο για το πώς θα εξασφαλιζόταν η τάξη σε Αθήνα-Πειραιά κατά την απελευθέρωση.277

Εντούτοις. τα όρια της οργάνωσης αυτής ήταν στενά δεδομένου ότι στους κόλπους των αξιωματικών υπήρχε πολυδιάσπαση αφού αρκετοί ανώτεροι αξιωματικοί είχαν υπογράψει την ανακωχή με τους Γερμανούς στο μέτωπο, άφησαν τους υποχωρούντες Έλληνες στρατιώτες χωρίς καθοδήγηση και ως εκ τούτου δεν είχαν ιδιαίτερο κύρος στον πληθυσμό αλλά και τις άλλες αστικές οργανώσεις.278 Στην ουσία ο Παπάγος προσπαθούσε να επιτύχει συνένωση, εκεί που ο καθένας, με βάση τις πληροφορίες του Καίρου, έκανε του κεφαλιού του.279

Ο καθοριστικότερος όμως παράγοντας της αποτυχίας της ήταν η επιμονή στον έλεγχο των «αντεθνικών στοιχείων που έκαναν ψευδο-αντίσταση στα Βουνά».280 Για την εξυπηρέτηση του στόχου αυτού απαιτούνταν, σύμφωνα με την οργάνωση, η απόλυτη πειθαρχία στο βασιλιά και τη νόμιμη κυβέρνηση της Μέσης Ανατολής. 281 Όμως έτσι, όσοι αξιωματικοί της ανέβηκαν στο βουνό, αντιμετωπίστηκαν ως απόπειρα να διαβρωθούν οι αντιστασιακές οργανώσεις από τους μοναρχικούς.282 Να σημειωθεί πάντως ότι την οργάνωση προόριζαν οι Βρετανοί κατά κύριο λόγο ως όργανο για εξασφάλιση της τάξης μετά την απελευθέρωση.283

Παρότι η οργάνωση στην ουσία υπολειτούργησε,284 αρκετοί από τους αξιωματικούς που αναφέρονταν στο όνομα της, όπως στην περίπτωση του 5/42 Συντάγματος του Ψαρρού, προσανατόλισαν τις οργανώσεις στις οποίες εισχώρησαν ανοικτά κατά του ΕΑΜ.285 Αυτοί οι αξιωματικοί ήταν κατά κύριο λόγο υπεύθυνοι για τη σύγκρουση με τον ΕΛΑΣ και τα γεγονότα του Απριλίου του 1944 που οδήγησαν στο φόνο του Ψαρρού, και τη διάλυση του 5/42 Συντάγματος της ΕΚΚΑ.286 Μάλιστα, ο ΕΛΑΣ προέβη στη σύλληψη του υποψήφιου αρχιστράτηγου των ανταρτών Τσίπουρα ως πρώην συνεργάτη των Γερμανών.287 Ο Παπάγος με τους συνεργάτες του συνελήφθη από τις αρχές Κατοχής και στέλνεται στη Γερμανία. Όσοι απομένουν όπως ο Δ. Παπαδόπουλος, ένας άκαμπτος κατά τις αναφορές αξιωματικός,288 επιχείρησαν πέραν των πιέσεων να ανακληθεί η διαταγή της κυβέρνησης Ράλλη να καταταγούν όλοι οι αξιωματικοί στα σώματα Ασφαλείας,289 να εξασφαλίσουν τη βρετανική έγκριση για να οργανώσουν τις υπάρχουσες εθνικιστικές ομάδες, προκειμένου να διατηρήσουν την τάξη όταν θα αποχωρούσαν οι Γερμανοί και το ΕΑΜ θα προσπαθούσε κατά την εκτίμηση τους να καταλάβει την εξουσία.290

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ


1 FO 371/37197, R 6418, Pearson προς Dixon 12 Ιουλίου 1943 και 654/G, Leeper προς FO.

2 FO 371/43679, R 2850, Waterhouse προς Laskey, 9 Φεβρουαρίου 1944

3 C. Woodhouse, Το Μήλο της Έριδος, ο.π σ. 209.

4 FO 371/37206, R 11673, Τηλεγράφημα Woodhouse, 19 Οκτωβρίου 1943.

5 Πρ. Παπαστράτης, Οι Βρετανοί και οι Αντιστασιακές Οργανώσεις του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ, στο Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο Πόλεμο, (επιμ. Μ. Σαράφη), Αθήνα 1982, σ. 63.

6 Αρχείο Ζέρβα, 2 Επικοινωνία με Μέση Ανατολή 1943, Επικοινωνία 24 Νοεμβρίου 1944.

7 FO 371/43676, R 1202, Leeper προς FO, 14 Ιανουαρίου 1944

8 FO 371/37206, R 10295, War Cabinet Distribution from Cairo to FO, και Eden, Churchill, 15 Οκτωβρίου 1943.

9 P. Papastratis, ο.π. σ. 154

10 Πρ. Παπαστράτης, Οι Βρετανοί και οι Αντιστασιακές Οργανώσεις του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ, στο Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο Πόλεμο, ο.π. σ. 64-65.

11 FO 371/43675, R 544, Talbot-Rice προς Dew, 10 Ιανουαρίου 1944

12 Αρχείο Ζέρβα,11, Εθνικαί Ομάδαι Ελλήνων Ανταρτών, Αρχηγείο Τζουμέρκων- Άρτης, 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων, Συνοπτική Έκθεσις Δράσεως, υπό αντισυνταγματάρχου Γ. Αγόρου, Απρίλιος 1945.

13 P. Papastratis, ο.π. σ. 155.

14 FO 371/43675, R 544, Talbot-Rice Dew, 10 Ιανουαρίου 1944.

15 Στ. Σαράφης, ο.π σ. 184.

16 Ο.π. σ. 2476

17 Αρχείο Ζέρβα,11, Εθνικαί Ομάδαι Ελλήνων Ανταρτών, Αρχηγείο Τζουμέρκων- Άρτης, 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων, Συνοπτική Έκθεσις Δράσεως, υπό αντισυνταγματάρχου Γ. Αγόρου, Απρίλιος 1945.

18 FO 371/43678, R 2260, Talbot –Rice προς Howard, 7 Φεβρουαρίου 1944.

19 FO 371/43678, R 2434, Ν. Ζέρβας προς ΓΣΜΑ, 8 Φεβρουαρίου 1944

20 FO 371/43678, R 2697, Boxshall προς Howard, 16 Φεβρουαρίου 1944

21 FO 371/43679, R 2795, Boxshall προς Howard, 19 Φεβρουαρίου 1944

22 FO 371/43678, R 2795, Ζέρβας προς ΓΣΜΑ, 17 Φεβρουαρίου 1944

23 FO 371/43679, R 2795, Boxshall προς Howard, 20 Φεβρουαρίου 1944

24 FO 371/43678, R 2434, Talbot –Rice προς Howard, 10 Φεβρουαρίου 1944

25 FO 371/43680, R 3102, Talbot-Rice Howard, 21 Φεβρουαρίου 1944

26 FO 371/43680, R 3102, Talbot-Rice Howard, 22 Φεβρουαρίου 1944

27 FO 371/43678, R 2434, FO προς Woodhouse, 9 Φεβρουαρίου 1944

28 P. Papastratis, ο.π σ. 160.

29 FO 371/37206, R 10755, 20 Οκτωβρίου 1943

30 FO 371/37206, R 10554, τηλεγρ. Barnes αρ. 5, 15 Οκτωβρίου 1943

31 FO 371/37206, R 10248, Wilson προς WO, 15 Οκτωβρίου 1943

32 FO 371/37207, R 11117, Κ.Ε του ΕΑΜ προς ΣΓΜΑ 28 Οκτωβρίου 1943.

33 Αρχείο Ζέρβα,11, Εθνικαί Ομάδαι Ελλήνων Ανταρτών, Αρχηγείο Τζουμέρκων- Άρτης, 3/40 Σύνταγμα Ευζώνων, Συνοπτική Έκθεσις Δράσεως, υπό αντισυνταγματάρχου Γ. Αγόρου, Απρίλιος 1945.

34. Αρχείο Ζέρβα, Έγγραφο 1, Ημεροδείκτης 1944, ΑΣΚΙ.

35 C. Woodhouse, Το Μήλος της Έριδος, ο.π. σ. 130.

36 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 494, φ 30?2/171, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, αρ. Ε.Π, 11829, 10 Δεκεμβρίου 1944.

37 Αρχείο Ζέρβα, 2 Επικοινωνία με Μέση Ανατολή 1943, Επικοινωνία 24 Δεκεμβρίου 1943

38 Αρχείο Ζέρβα, 2 Επικοινωνία με Μέση Ανατολή 1943, Επικοινωνία 17 Δεκεμβρίου 1943

39 FO 371/43676, R 1202, Talbot-Rice προς Howard, 20 Ιανουαρίου 1944

40 Διαταγή, αρ. 2325, Ν. Ζέρβας, 6 Απριλίου 1943, στο Φ. Γρηγοριάδη, Γερμανοί, Κατοχή, Αντίσταση, τομ 6,ο.π. σ. 600-603

41 FO 371/43678, R 2375, Howard προς Leeper, 11 Φεβρουαρίου 1944.

42 Γ. Μαργαρίτης, Οι Ανεπιθύμητοι Έλληνες, Αθήνα 2005, σ. 133 κε.

43 FO 371/43677, R 1719, Talbot –Rice προς Howard, 1 Φεβρουαρίου 1944.

44 FO 371/43680, R 3102, KE EKKA προς ΓΣΜΑ, 21 Φεβρουαρίου 1944

45 Βλ. και Κ. Πυρομάγλου, Γ. Καρτάλης, ο.π σ. 161.

46 FO 371/43689, 10083, Συνοπτική Έκθεση της Βρετανικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, 19 Ιουνίου 1944.

47 FO 371/37202, R 4897, SOE to FO, 1 Ιουνίου 1944.

48 FO 371/43675, R 936, Periodical Intelligence Summary, 1-5 Ιανουάριου 1944.

49 Δεδούσης, Θ. Δεδούσης, Ο Εθνομάρτυρας Αγωνιστής, Μάιος 1941-Απρίλιος 1947, Αθήνα 1949, σ. 48-52.

50 FO 371/37206, R 11673, Τηλεγράφημα Woodhouse, 19 Οκτωβρίου 1943.

51 Ήταν και η θέση του Τζήμα ότι ο Ψαρρός ήταν πιθανός σύμμαχος του ΕΛΑΣ, Φ. Γρηγοριάδης, τομ. 2, ο.π σ. 366.

52 Γ. Χατζηπαναγιώτου, ο.π σ. 295.

53 Μόνο στην Ανατολική Στερεά ο ΕΛΑΣ έχει 4 στρατηγεία ((Παρνασσίδας, Δωρίδας, Λοκρίδας, Αττικο-βοιωτίας) με 500 άντρες.

54 Η. Ευθυμίου, Φλόγα Εθνικής Αντιστάσεως, 5/42 ΕΔΕΣ, Δαύλεια 1991, σ. 15.

55 Φ. Γρηγοριάδη, ο.π. τομ 6, σ. 640-641.

56Φ. Γρηγοριάδης, τομ. 2, ο.π σ. 377-379.

57 FO 371/37202, R 4503, Myers προς SOE, 7 Μαίου 1943.

58 Γ. Χατζηπαναγιώτου, ο.π σ. 282.

59 Φ. Γρηγοριάδης, τομ. 5, ο.π σ. 395 κε.

60 Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, ο.π. σ. 121.

61 Φ. Γρηγοριάδη, ο.π. τομ 6, ο.π. σ. 711-716.

62 ΓΑΚ, Κ 163, Αρχείο Η. Πετιμεζά, Έκθεση από την Αντιπροσωπία της ΕΚΚΑ στην Αίγυπτο.

63 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/44, ΕΛΑΣ, Γ. Σ, Επιτ. Γραφ. Τμήμα Πολιτικόν Ε.Π, αρ. 181 Προς ΧΙΙ Μεραρχία, 19 Αυγούστου 1943.

64 Φ. Γρηγοριάδης, ο.π. τομ 4, σ. 440.

65 FO 371/37210, R 13769, Βρετανός σύνδεσμος προς SOE Καίρου, 18 Δεκεμβρίου 1943

66 FO 371/37206, R 11752, Periodical Intelligence Summary, 25 Οκτωβρίου 1943

67 FO 371/43676, R 1342, Talbot-Rice προς Howard, 24 Ιανουαρίου 1944

68 FO 371/43680, R 3102, KE EKKA προς ΓΣΜΑ, 21 Φεβρουαρίου 1944.

69 FO 371/43680, R 2954, Τalbot-Rice προς Howard και Sargent προς Selbourne 10 Μαρτίου 1944

70 FO 371/43680, R 3102, 17 Φεβρουαρίου 1944.

71 FO 371/43681, R 3442, Leeper προς FO, 2 Μαρτίου 1944.

72 FO 371/43675, R 554, Boxshall προς Dew, 7 Ιανουαρίου 1944

73 FO 371/37202, R 4897, SOE to FO, 1 Ιουνίου 1944

74 FO 371/43677, R 1642, Periodically Summary 5, 21 Ιανουαρίου 1944

75 Κ. Πυρομάγλου, Γ. Καρτάλης, ο.π σ. 216.

76 Στ. Σαράφης, οπ. σ. 260.

77 Πρ. Παπαστράτης, Οι Βρετανοί και οι Αντιστασιακές Οργανώσεις του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ, στο Από την Αντίσταση στον Εμφύλιο Πόλεμο, ο.π. σ. 67.

78 Στ. Σαράφης, οπ. σ. 256

79 Μάλιστα πρότεινε τον Μπακιρτζή ως ανώτατο διοικητή, FO 371/43680, R 3103, Talbot-Rice Howard, 24 Φεβρουαρίου 1944

80 FO 371/43678, R 2033, Leeper προς FO, 7 Φεβρουαρίου 1944

81 FO 371/43678, R 2434, Boxshall προς Howard, 16 Φεβρουαρίου 1944

82 FO 371/43679, R 2795, Boxshall προς Howard, 19 Φεβρουαρίου 1944

83 Ημερολόγιο Κ. Λαγγουράνη, Νέα, 10 Νοεμβρίου 1975.

84 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, Φ 30/1/65, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, αρ. ΕΠΕ 374, Πολεμικ΄ς Επιχειρήσεις 7 Φεβρουαρίου 1944

85 Υπόμνημα Αποκήρυξης στο Ι Δεδούσης, Θ. Δεδούσης, ο.π. σ. 56-57.

86 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/169, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, αρ. πρωτ. 5507, 26 Ιουνίου 1944.

87 Νέα 14 Νοεμβρίου 1975.

88 Νέα 12 Νοεμβρίου 1975

89 Περίληψη γράμματος του Λαγγουράνη προς ΕΚΚΑ, 10 Απριλίου 1944, βλ. και FO 371/43687, R 7521, Hammond προς Κάιρο 7 Μαίου 1944

90 FO 371/37208, R 11943.

91 Ι Δεδούσης, Θ. Δεδούσης, ο.π. σ. 59-60.

92 FO 371/43685, R 6320, Talbot –Rice προς Howard, 17 Απριλίου 1944

93 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/121, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, Ανακοινωθέν αρ. 40, 2 Μαίου 1944.

94 Στ. Σαράφης, ο ΕΛΑΣ, οπ. σ. 280.

95 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/121, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, Ανακοινωθέν αρ. 40, 2 Μαίου 1944.

96 FO 371/43682, R 3859, Hammond προς Κάιρο, 9 Μαρτίου 1944.

97 FO 371/43683, R 4829, Boxshall προς Howard, 20 Μαρτίου 1944

98 FO 371/43683, R 4752, Boxshall προς Howard, 14 Μαρτίου 1944

99 Στ. Σαράφης, ο ΕΛΑΣ, οπ. σ. 283.

100 FO 371/43682, R 3858, Boxshall προς Howard, 11 Μαρτίου 1944

101 FO 371/43686, R 6692, Γ.Σ του ΕΛΑΣ προς ΓΣΜΑ, 16 Απριλίου 1944

102 FO 371/43685, R 6320, Talbot –Rice προς Howard, 11 Απριλίου 1944

103 FO 371/43686, R 6692, Talbot –Rice προς Howard, 19 Απριλίου 1944

104 Ο Woodhouse έγραφε: «η στάση τους σκληρύνθηκε ενώ η υπό το Σβώλο αντιπροσωπία βρισκόταν στο δρόμο αλλά ο χρόνος και η απόσταση εργάστηκαν εναντίον τους. Έτσι, ενώ η στάση του ΕΑΜ στην Ελλάδα σκλήραινε, η στάση της αντιπροσωπίας στο Κάιρο έγινε ηπιότερη (;). C. Woodhouse, ο.π σ. 286.

105 Βλ. Αρχείο ΠΕΕΑ, Πρακτικά Συνεδριάσεων Πολιτικής Επιτροπής, ο.π. σ. 85-88.

106 FO 371/43685, R 6354, Leeper προς FO 20 Απριλίου 1944.

107 Στ. Σαράφης, ο.π. σ. 288.

108 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/131, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙα-ΙΙΙ, αρ. πρωτ. 4122, Έκθεσις Συμπληρωματική του υπ. αριθμ. 40/2 Μαίου 1944 Ανακοινωθέντος, 14 Μαίου 1944.

109 Το 5/42 δήλωσε ότι δεν μπορεί να τον παραδώσει επειδή βρισκόταν σε αποστολή, ΕΑΟ-ΕΚΚΑ, 5/42 Συν. αρ. 631, Προς Χ Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ, 15 Απριλίου 1944, στο Ι Δεδούσης, Θ. Δεδούσης, ο.π. σ. 76-77.

110 Ι Δεδούσης, ο.π. σ. 70-73.

111 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 418, Φ 24/2/93, Διοίκηση Στερεάς Ελλάδας του ΕΛΑΣ προς Γραμματεία Εσωτερικών, 16 Απριλίου 1944.

112 FO 371/43687, R 7521, Boxhall προς Laskey, 9 Μαίου 1944

113 FO 371/43687, R 7521, Woodhouse προς Κάιρο 7 Μαίου 1944.

114 Οι πληροφορίες της πλευράς Δεδούση αναφέρονται σε 30 «σφαγιασθέντες», Ι Δεδούσης, ο.π. σ. 87.

115 Ο Βρετανός διοικητής της συμμαχικής στρατιωτικής Αποστολής σύνδεσμος ταγματάρχης Π Πρέντις σε έκθεση του αποδίδει τη διάλυση του 5/42 στην πρόθεση του Σιάντου για πρόωρη απόπειρα του ΕΛΑΣ να προωθηθεί στην Αθήνα, Έκθεσις Πρέντις, Λεπτομέρειες Γεγονότων από Ιανουαρίου –Ιουνίου 1944 στο N. G. Hammond, Δυτική Μακεδονία, ο.π. σ. 63.

116 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/121, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙΙ, Ανακοινωθέν αρ. 40, 2 Μαίου 1944, υπογραφή Εμ. Μάντακας.

117 Ι Δεδούσης, ο.π. σ. 87-88.

118 Γρ. Φαράκου, Άρης Βελουχιώτης, Το Χαμένο Αρχείο, Αθήνα 1998, σ. 296-297.

119 FO 371/43687, R 7521, Woodhouse προς Κάιρο 7 Μαίου 1944.

120 FO 371/43687, R 7518, Talbot-Rice προς Howard, και Αναφορά col Stevens, 3 και 4 Μαίου 1944

121 Όπως σημειώνει ο Μ. Παρτσαλίδης, δεν υπάρχει καμία δικαιολογία για την ενέργεια αυτή. Η Διπλή Αποκατάσταση της Εθνικής Αντίστασης, ο.π σ. 84.

122 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 496, 30/4/147, Έκθεση Πεπραγμένων, 1 Ιουνίου 1944, ΑΣΚΙ.

123 Ανακοινωθέν του ΓΣ του ΕΛΑΣ, αρ. ΕΠΕ 860, 2 Μαίου 1944, στο Σαράφης, οπ. σ. 285.

124 Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 493, φ 30/1/131, ΕΛΑΣ, Γ.Σ, Επιτ. Γραφ. ΙΙα-ΙΙΙ, αρ. πρωτ. 4122, Έκθεσις Συμπληρωματική του υπ. αριθμ. 40/2 Μαίου 1944 ανακοινωθέντος, 14 Μαίου 1944 υπογραφή Ν. Παπασταματιάδης.

125 Η Προδοσία της ΕΚΚΑ και του5/42, Έκθεση του ΓΣ του ΕΛΑΣ πάνω στα γεγονότα, Θεσσαλία Μάιος 1944.

126 Κατά τις πληροφορίες του Τσουδερού ανήκαν στην ίδια μασονική στοά, Π. Κανελλόπουλος, Ημερολόγιο Κατοχής, ο.π. σ. 302.

127 P. Papastratis, British Foreign Policy Towards Greece During the Second World War, ο.π. σ. 85-91.

128 Σε αυτή την τακτική των εξωθούσε και ο Πρωθυπουργός της ελληνικής κυβέρνησης του Καίρου Εμ. Τσουδερός, Επιστολή Τσουδερού στο Γεώργιο, 23 Μαίου 1943, Γ/10, (4), Αρχείο Τσουδερού, τομ. Γ1, ο.π σ. 59-60.

129 Ήταν απόφαση που είχε ληφθεί στη Σύσκεψη της Καζαμπλάνκα και γνωστοποιήθηκε στην ελληνική κυβέρνηση στις 12 Φεβρουαρίου 1943. Ο Εμ. Τσουδερός επιδόθηκε σε μια διπλωματική προσπάθεια να πειστούν οι Βρετανοί ώστε να αποκατασταθεί αμέσως μετά την απελευθέρωση η «Ελληνική Διοίκηση των δικών της αρχών», δηλαδή ο μονάρχης. Ε. Τσουδερός, Διπλωματικά Παρασκήνια, Αθήνα σ. 206.

130 P. Papastratis, ο.π. σ. 94-95.

131 Ο.π. σ. 98.

132 Πρ. Παπαστράτης, Οι Βρετανοί και οι Αντιστασιακές Οργανώσεις του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ, ο.π. σ. 57-58.

133 Βλ. Χ. Φλάισερ, Στέμμα και Σβάστικα, τομ. Α, ο.π. σ. 188-189.

134 Σε αντιπαράθεση βρισκόταν και ο βρετανός πρέσβης στο Κάιρο R. Leeper με το SOE, P. Papastratis, ο.π. σ. 111-112

135 Θ. Σαμπατακάκης, Η Δράση της SOE στην Ελλάδα, ο.π. σ. 19-139.

136 Π. Κανελλόπουλος, Ημερολόγιο Κατοχής, ο.π. σ. 437-438.

137 Ph. Auty, R. Clogg, British Policy towards Wartime Res;istansc in Yugoslavia and Greece, London 1975, σ. 171-173.

138 P. Papastratis, ο.π σ. 126.

139 C. Woodhouse, Το ΕΑΜ και η Σχέση του με τη Βρετανία, στο Η Ελλάδα στη Δεκαετία 1940-1950, Αθήνα 1984, σ. 156-173.

140 Θ. Μαρίνου, Αποστολή Harling 1942, Αθήνα 1994 και O. Smith, Τα Απομνημονεύματα και οι Αναφορές των Βρετανών Συνδέσμων στην Ελλάδα, στο Η Ελλάδα 1936-1944, Αθήνα 1989, σ. 608 κε.

141 P. Papasrtatis, οπ. σ. 129-132.

142 FO 371/37197, R 6418, Pearson προς Dixon 12 Ιουλίου 1943 και 654/G, Leeper προς FO.

143 Ε. Μyers, Η Ελληνική Περιπλοκή, ο.π. σ. 186-187.

144 FO 371/37196, R 4236, Leeper προς FO, 13 Μαίου 1943

145 E. Barker, British Foreign Policy, ο.π. σ. 153-156.

146 FO 371/37196, R 3812, Leeper προς FO, 8 Μαίου 1943

147 FO 371/37197, R4459, Pearson προς Dixon, 16 Μαίου 1943

148 FO 371/37205, R 9529, Μνημόνιο SOE, 25 Σεπτεμβρίου 1943.

149 FO 371/37202, R 4622, Μνημόνιο SOE of splitting the ELAS from EAM 12 Μαίου 1943

150 FO 371/37196, R 4236, Leeper προς FO, 12 Μαίου 1943

151 Π. Κανελλόπουλος, Ημερολόγιο Κατοχής, ο.π σ. 479-482.

152 FO 371/37205, R 8960, Σχόλιο Howard, απάντηση Eden 24 Σεπτεμβρίου 1943.

153 P. Papastratis, o.π σ. 145-146.

154 Οπ. σ. 147.

155 Σημείωμα Συνομιλίας Ήντεν-Τσουδερού, 7 Νοεμβρίου 1943, Γ/19 (49) Αρχείο Τσουδερού, τομ. Γ1, ο.π σ. 556-557.

156 FO 371/37202, R 4697, Leeper προς FO 27 Μαίου 1943

157 P. Papastratis, ο.π. σ. 149-150.

158 Δήλωσις Βασιλέως, Κάιρο 8 Νοεμβρίου 1943, ΓΑ/Ε-6 (39), Αρχείο Τσουδερού, τομ. Γ1, ο.π σ. 560-561.

159 P .Papastratis, οπ. σ. 152.

160 Ο.π. σ. 153-154.

161 Ο.π. σ. 206

162 Ο.π. σ. 210-211.

163 Οπ.σ. 213.

164 Όπως είχε σημειώσει το ΠΓ του ΚΚΕ προς τις δυνάμεις του στην Αθήνα, βασικός στόχος ήταν η διασφάλιση της τάξης και της ομαλότητας, Αρχείο ΚΚΕ, κουτί 145, φ 7/32/130, τηλ. 76, Πλουμπίδης προς Γ. Ιωαννίδη, 6 Σεπτεμβρίου 1944 και φ7/32/135, Γ. Σιάντος προς Επιτροπές Περιοχής του ΚΚΕ, 7 Σεπτεμβρίου 1944.

165 Οι Βρετανοί είχαν πολλαπλές πληροφορίες ότι ο ΕΛΑΣ παρέδιδε παντού την εξουσία με απόλυτη τάξη και παρείχαν κάθε βοήθεια στους Βρετανούς. FO 371/43694, R 16924, Boxshall προς Laskey, 16 Οκτωβρίου 1944.

166 L. Baerentzen, Η Απελευθέρωση της Πελοποννήσου στο Η Ελλάδα στη Δεκαετία 1940-1950, Αθήνα 1984, σ. 235-238.

167 Ανάμεσα στις εξαιρέσεις ήταν η μάχη του ΕΛΑΣ με το Τάγμα Ασφαλείας του Μελιγαλά, όταν ο ΕΛΑΣ κατέλαβε την πόλη στις 9 Σεπτεμβρίου 1944 και επακολούθησαν ομαδικές εκτελέσεις περί 300 ατόμων. Η. Παπαστεργιόπουλος, Ο Μωριάς στα Όπλα, τομ. Δ, Αθήνα 1965, σ. 81-86.

168 P. Papasratis, o.π. σ. 214-216.

169 «Ο κόσμος των πολιτικών ήταν ελεύθερος έτσι να ασκεί την πολιτική του πίνοντας τον καφέ του. Οι επιχειρηματίες ήταν ελεύθεροι να ανανεώνουν την ασφάλεια τους, χρηματοδοτώντας με τρόπο τον καθένα που φαινόταν πιθανός νικητής». C. Woodhouse, Το Μήλον της Έριδος, ο.π. σ. 53.

170 FO 371/43677, R 1720, Leeper προς Eden, 24 Ιανουαρίου 1944

171 C. Woodhouse, Το Μήλον της Έριδος, ο.π. σ. 54.

172FO 371/43676, R 1150, Leeper προς Eden 16 Ιανουαρίου 1944

173 C. Woodhouse, Το Μήλος της Έριδος, ο.π. σ. 135.

174 E. Myers, Η Ελληνική Περιπλοκή, ο.π. σ. 100.

175 P. Papastratis, Second World War, ο.π. σ. 121.

176 Τσουδερός προς R. Leeper, 3 Νοεμβρίου 1943, Γ/10, Αρχείο Τσουδερού, τομ. Γ1, ο.π σ. 510-511.

177 Βλ. Ν.Α Stavrou, Allied Politics and Military Interventions, 1970, σ. 25.

178 Μ. Μυριδάκης, Αγώνες της Φυλής, ο.π. τομ. Α, σ. 328-328

179 Ο.π σ. 414, 422.

180Στ. Σαράφης, ο ΕΛΑΣ, ο.π. σ. 64 κε

181 Θ. Μητσόπουλος, ο.π σ. 87 κε

182 Τ. Παπαγιαννόπουλος, 5/42- Ψαρρός, Αθήνα 1982, σ. 61-62.

183 ΠΑΟ προκήρυξη Ιουλίου 1943, στο Βουδούρης, σ. 41. Έκθεση της επιτροπής περιοχής Μακεδονίας του ΕΑΜ, 10 Αυγούστου 1944, Εθνική Αντίσταση, τχ. 4, σ. 333.

184 Woodhouse, Apple of Discord, σ. 88. Σαράφης σ. 145.

185 Παρ. Παπαθανασίου, τομ. Α, ο.π σ. 176.

186 Α. Ζαούσης, Οι δύο όχθες 1939-1945, μερ. Β, Αθήνα 1987, σ. 34.

187 Χ. Φλάισερ, τομ. Β, ο.πσ. 54.

188 Π. Κανελλόπουλος, Τα Χρόνια του Μεγάλου Πολέμου, σ. 223.

189 Βλ. για παράδειγμα προκήρυξη «ο σκοπός της ΠΑΟ» στο Π. Παπαθανασίου, τομ Α, ο.π σ. 34 εκ.

190 Ελληνικό Αίμα, αρ. 10 Σεπτέμβριος 1943.

191 Αρκετές εκθέσεις ηγετών τέτοιων μονάδων παραδέχονταν ότι δεν υπέβαλαν καν καταστάσεις για το ποιοι συμμετείχαν στις οργανώσεις τους, Έκθεσις ταγματάρχου Τσαμαλούκα Αία, ςτο Α. Δασκαλάκη, Ιστορία της Ελληνικής Χωροφυλακής, τομ. Α, Αθήνα 1973, σ. 319 κε

192 Παρά τις συχνές απόπειρες με πρωτοβουλία του ΕΑΜ για συνεργασία, Έκθεσις Κ. Τσακάρα, Α. Δασκαλάκη, Ιστορία της Ελληνικής Χωροφυλακής, τομ. Α, ο.π. σ. 312.

193.Κ. Κωνσταντάρας Αγώνες και Διωγμοί, Αθήνα 1964, σ. 93 κε. και Θ. Χατζής, ο.π. τ. Β, σ. 347.

194 Α. Κέδρος, Η Ελληνική Αντίσταση 1941-1944, τομ. Α, Αθήνα 1976, σ. 308.

195 Πρ. Παπαστράτης, Οι Βρετανοί και οι Αντιστασιακές Οργανώσεις του ΕΑΜ και του ΕΔΕΣ, ο.π. σ. 60.

196 Φ. Γρηγοριάδης, τομ. Δ, ο.π. σ. 541 κε.

197 Μ. Παρτσαλίδης, Η Διπλή Αποκατάσταση της Εθνικής Αντίστασης, ο.π. σ. 64.

198 Γ. Μαργαρίτης, Εμφύλιες Διαμάχες στην Κατοχή, ο.π. σ. 505.

199 Έκθεσις Κ. Μήτσου, Συνταγματάρχου Χωροφυλακής, 21 Ιανουαρίου 1944 στο Α. Δασκαλάκη, ο.π. σ. 300.

200 Ο.π. σ. 253-254, 297-308 και Έκθεσις, υποστρατήγου Κ. Τσακαρά, σ. 309-318.

201Σ. Πρωτόπαπας-Κικίτσας, Η 10η Μεραρχία του ΕΛΑΣ, Αθήνα 1978, σ. 335 κε.

202Γ. Μαργαρίτης, Εμφύλιες Διαμάχες, ο.π σ. 506.

203 Έκθεσις Κ. Τσακάρα, Α. Δασκαλάκη, Ιστορία της Ελληνικής Χωροφυλακής, τομ. Α, ο.π. σ. 311 κε

204 Σ. Πρωτόπαπας-Κικίτσας, οπ. σ. 80-81 και Θ. Χατζής, ο.π. τομ. Β, σ. 346.

205 Αυτή ήταν και η εκτίμηση των Βρετανών, FO 371/43764, R 14551.

206 N. G. Hammond, Δυτική Μακεδονία, Αντίσταση και Συμμαχική Στρατιωτική Αποστολή, 1943-1944, Αθήνα 1990, σ. 29.

207 Ο.π σ. 218-221.

208 Σχόλια Hammond, στο N. G. Hammond, ο.π.. σ. 52 και Έκθεσις Πρέντις, ο.π. 193-194.

209 O Γρηγοριάδης σημειώνει ότι οι Τουρκόφωνοι δεν ήταν στην πραγματικότητα Πόντιοι και μάλιστα οι καθεαυτό Πόντιοι θεωρούσαν ιδιαιτέρως προσβλητικό να τους εμπλέκει κανείς με τους τουρκόφωνους αυτούς, Φ. Γρηγοριάδη, Γερμανοί, Κατοχή, Αντίσταση, τομ 6, ο.π. σ. 589.

210 Αρκετές ομάδες Ποντίων οπλαρχηγών από Κιλκίς και Σέρρες είχαν ενταχθεί στις οργανώσεις της ΠΑΟ, Έκθεσις ταγματάρχου Τσαμαλούκα Αία, Α. Δασκαλάκη, Ιστορία της Ελληνικής Χωροφυλακής, τομ. Α, ο.π. σ. 319 κε.

211 Γρηγοριάδης, τομ. 1, οπ. σ. 198.

212 Βλ. Φ. Γρηγοριάδη, τομ. 6, ο.π. σ. 500-502.

213 Κ. Πυρομάγλου, Δούρειος Ίππος, ο.π.σ. 71-72.

214 E. Myers, Η Ελληνική Περιπλοκή, ο.π. σ. 111.

215C. Woodhouse, Το Μήλον της Έριδος, ο.π σ. 140.

216 Βλ. και Λ. Αρσενίου, ο.π. τομ. Α, σ. 128 κε.

217 Φ. Γρηγοριάδης, τομ. 1, ο.π σ. 187.

218 Σαράφης και Κωστόπουλος συλλαμβάνονται στον ύπνο, πιστεύοντας ότι ο ΕΛΑΣ θα υποχωρούσε, Λ. Αρσενίου, τομ. Α, ο.π σ. 198 κε.

219 Ο.π. σ. 200 και Φ. Γρηγοριάδης, τομ. 1, οπ. σ. 285-286.

220 Βλ. και Γ. Χατζηπαναγιώτου, ο.π. σ. 247-248, 260,

221 Βλ. και Λ. Αρσενίου, τομ. Α, ο.π σ.201.

222 Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, ο.π. σ. 91.

223 Ο.π. σ. 92-93.

224 Ο Κ. Πυρομάγλου, αναφέρει ότι η μεταστροφή του Σαράφη δεν οφειλόταν στην απειλή εκτέλεσης παρά τα επιχειρήματα των Woodhouse και Myers. Ήταν αποκύημα ενός ευρύτερου φαινομένου μεταστροφής των δημοκρατικών υπέρ μιας σημαντικής πολιτικής αλλαγής που σημαίνει ευρεία δημοκρατία. Κ. Πυρομάγλου, Δούρρειος Ίππος, ο.π. σ. 65-67.

225 FO 371/37202, R 4209, Pearson προς Dixon 6 Μαίου 1943.

226 Δ. Μπενετάτος, Το Χρονικό της Κατοχής,ο.π. σ. 73.

227 Ο.π. σ. 63.

228 ΠΕΑΝ, Τι Πιστεύουμε Αθήνα 1942 το περιεχόμενο του φυλλαδίου στο στο Μπενετάτος, Χρονικό της Κατοχής, ο.π. σ. 58-70.

229 Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Αντίστασης, (ΙΑΕΑ), τχ. 1, σ. 59.

230 Δ. Γυφτόπουλος, Μυστικές Αποστολές, οπ. σ. 194.

231 Π. Κανελλόπουλος, Ημερολόγιο Κατοχής, ο.π σ. 452-455.

232 Χρ. Ζαλόκωστας, Το Χρονικό της Σκλαβιάς, ο.π. σ. 71-83.

233 Αρχείο Τσουδερού, Έκθεσις επί της εν Ελλάδι Καταστάσεως, Κίμων, 15 Ιανουαρίου 1944 στο Εμ. Τσουδερός, Ιστορικό Αρχείο, τομ. Γ2, Αθήνα 1990, σ. 841.

234 Ιστορικό Αρχείο Εθνικής αντιστάσεως, 7-8, ο.π. σ. 31 κε.

235 Χ. Φλάισερ, Στέμμα και Σβάστικα, τομ. Β, ο.π. σ. 22.

236 Ο.π σ. 23.

237 Αρχείο Τσουδερού, Έκθεσις επί της εν Ελλάδι Καταστάσεως, Κίμων, 15 Ιανουαρίου 1944 στο Εμ. Τσουδερός, Ιστορικό Αρχείο, τομ. Γ2, Αθήνα 1990, σ. 840.

238 Χ. Φλάισερ, τομ. Β, ο.π. σ. 24, Φλόγα 10 Ιουλίου 1943.

239 Συνεχιστής 16 Νοεμβρίου 1943.

240 Δ. Μπενετάτος, Το Χρονικό της Κατοχής,ο.π. σ. 132-133.

241 FO 371/43690, R 11329,Waterhouse προς Laskey, 11 Ιουλίου 1944

242 FO 371/43677, R 1720, Leeper προς Eden, 24 Ιανουαρίου 1944

243 Αρχείο Ζέρβα, βιβλίο 12, Περί Αναγνωρίσεως του ΕΔΕΣ, 1944. ΑΣΚΙ

244 ΚΟΜΕΠ Μάιος του 1943, Φ. Γρηγοριάδης, Αντάρτικο, τομ. Γ, ο.π. σ.133.

245 Θ. Χατζής, Η Νικηφόρα επανάσταση, τομ. Α, ο.π. σ. 373 κε.

246 Το Ιδρυτικό Πρακτικό στο Δ. Μπενετάτος, Το Χρονικό της Κατοχής, ο.π. σ. 137-138.

247 FO 371/43677, R 1720, Leeper προς Eden, 24 Ιανουαρίου 1944.

248Κ. Πυρομάγλου, Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Αντιστάσεως, τευχ. 5-6. σ. 32. και Ε. Δέπος, τευχ. 7-8, σ. 5 κε.

249 Αρχείο Τσουδερού, Έκθεσις επί της εν Ελλάδι Καταστάσεως, Κίμων, 15 Ιανουαρίου 1944 στο Εμ. Τσουδερός, Ιστορικό Αρχείο, τομ. Γ2, ο.π. σ. 840.

250 Πυρομάγλου, Εθνική Αντίστασις, σ. 161.

251 Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Αντιστάσεως, τευχ. 5-6, σ. 62.

252 FO 371/43676, R 1316, Periodical Intelligence Summary, 14 Ιανουαρίου 1944

253 Διον. Μπενετάτος, Το Χρονικό της Κατοχής, ο.π. σ. 96.

254 Αι Πατριωτικαί Εθνικόφρονες Οργανώσεις, Έκθεσις Εθνικής Δράσις, Αύγουστος 1943, ΓΑ/Ε-17(13), Αρχείο Τσουδερού, Γ1, ο.π σ. 162-168

255 Χρ. Ζαλόκωστας, οπ. σ. 143-158

256 FO 371/43676, R 1316, Periodical Intelligence Summary, 14 Ιανουαρίου 1944.

257 Ο.π.

258 Ο τίτλος είναι ακροστιχίδα των εθνικών διεκδικήσεων της Ελλάδας (Νήσοι είναι τα Δωδεκάνησα).

259 Εθνική Οργάνωσις ΡΑΝ (πλοίραχος Θ. Βουτσαράς), προς Τσουδερό, 20 Ιουνίου 1943, ΓΑ/Ε-17 (12), Αρχείο Τσουδερού, τομ. Γ1, ο.π σ. 113-115.

260 Κ. Βεντήρης, Γενική Έκθεσις, 16 Δεκεμβρίου 1943, Γ/10, Αρχείο Τσουδερού, τομ. ΓΑ/Ε-17 (25), 1, ο.π σ. 747-748.

261 Θ. Σαμπατακάκης, ο.π. σ. 141

262 Αρχείο Τσουδερού, Έκθεσις επί της εν Ελλάδι Καταστάσεως, Κίμων, 15 Ιανουαρίου 1944 στο Εμ. Τσουδερός, Ιστορικό Αρχείο, τομ. Γ2, ο.π. σ. 840.

263 FO 371/43676, R 1316, Periodical Intelligence Summary, 14 Ιανουαρίου 1944.

264 Αρχείο Τσουδερού, Αναφορά Κρέοντος, 20 Νοεμβρίου 1943 Ιδ. Αρχείο Πηλαβάκη, στο Εμ. Τσουδερός, Ιστορικό Αρχείο, τομ. Γ2, ο.π σ. 781.

265 Χ. Φλάισερ, Στέμμα και Σβάστικα, τομ. 2, ο.π. σ. 359-378.

266 Συμφωνία δια την Συγχώνευσιν όλων των Εθνικών Αγωνιστικών Ομάδων εις την Αττικήν, ΓΑ/Ε 17 (24), Αρχείο Τσουδερού, τομ. Γ1, ο.π σ. 512-514.

267 FO 371/43676, R 1316, Periodical Intelligence Summary, 14 Ιανουαρίου 1944.

268 FO 371/43677, R 1861, Waterhouse προς Laskey, 24 Ιανουαρίου 1944

269 FO 371/43690, R 10922, Priodical Intelligence Summary, 30 Ιουνίου 1944.

270 FO 371/43690, R 11329, Waterhouse προς Laskey, 11 Ιουλίου 1944

271 Το ιδρυτικό της ΠΑΣ στο Δ. Μπενετάτος, Το Χρονικό της Κατοχής, ο.π. σ. 141.

272 Χρ. Ζαλόκωστας ο.π. σ. 192.

273 Ο.π. σ. 97-98.

274 Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, οπ. σ. 167.

275 Ο.π. σ. 169.

276 Η ήττα των Γερμανών στο Στάλινγκραντ τον Ιανουάριο του 1943 όσο και η γερμανική ήττα στο Ελ Αλαμέιν προηγουμένως. Επιπλέον, στις αρχές του 1943 είχε εγκατασταθεί στα βουνά η Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή.

277 Επί της Στρατιωτικής ιεραρχίας εν Ελλάδι, 15 Δεκεμβρίου 1943, ΓΑ/Στ-2 (23), Αρχείο Τσουδερού, τομ. Γ1, ο.π σ. 729-736.

278 Αρχείο Τσουδερού, Αναφορά Κρέοντος, 20 Νοεμβρίου 1943 Ιδ. Αρχείο Πηλαβάκη, στο Εμ. Τσουδερός, Ιστορικό Αρχείο, τομ. Γ2, ο.π. σ. 782.

279 FO 371/43677, R 1720, Leeper προς Eden, 24 Ιανουαρίου 1944.

280 Πρακτικόν Συνεδριάσεως, 20 Μαίου 1943, στο Φ. Γρηγοριάδη, Γερμανοί, Κατοχή, Αντίσταση, τομ 6, ο.π. σ. 626-628.

281 Κ. Μπακόπουλος, Η Ομηρία των Στρατηγών Αθήνα 1948, σ. 34 κε.

282 FO 371/43674, R 226, Leeper to Howard, Ιανουάριος 1944.

283 FO 371/43677, R 1861, Waterhouse προς Laskey, 24 Ιανουαρίου 1944

284 Άλλες οργανώσεις του ίδιου χώρου δεν την θεωρούσαν καν πολιτική οργάνωση, Έκθεσις επί της θέσεως των Στρατιωτικών Οργανώσεων εν Ελλάδι, Εθνική Δράσις, 11 Δεκεμβρίου 1943, ΓΑ/Στ-2 (26), Γ/10, Αρχείο Τσουδερού, τομ. Γ1, ο.π σ. 727.

285 Χ. Φλάισερ, Στέμμα και Σβάστικα, τομ. Β, οπ. σ. 43.

286 Κ. Πυρομάγλου, Γ. Καρτάλης, Αθήνα 1965, σ. 207, 225, 315. ,.

287 Αργότερα θα απελευθερωθεί αφού έρευνες του ΓΣ του ΕΛΑΣ δεν απέδειξαν τίποτα. Φ. Γρηγοριάδης, ο.π. τομ. Γ, σ. 63.

288 Αρχείο Τσουδερού, Έκθεσις επί της εν Ελλάδι Καταστάσεως, Κίμων, 15 Ιανουαρίου 1944 στο Εμ. Τσουδερός, Ιστορικό Αρχείο, τομ. Γ2, ο.π. σ. 841.

289 FO 371/43681, R 3818, Periodical Summary, 12, 22 Φεβρουαρίου 1944

290 Χ. Φλάισερ, τομ. Β, ο.π σ. 45.

 

 

Advertisements