Ο ρόλος των ερημονησίδων και βραχονησίδων του Αιγαίου κατά τη διάρκεια της εχθρικής Κατοχής και της Αντίστασης

Του Δημήτρη Σαραντάκου


Η Εταιρεία Διάσωσης Ιστορικών Αρχείων 1940-1974 (ΕΔΙΑ) από το 2000 ήδη έταξε μεταξύ των στόχων της τη διερεύνηση του ρόλου που έπαιξαν κατά τη διάρκεια της Κατοχής και κατά την Εθνική Αντίσταση οι ερημονησίδες και βραχονησίδες του Αιγαίου Πελάγους. Είναι προφανής η μεγάλη σημασία της διερεύνησης αυτής, από εθνικής σκοπιάς, σε μια περίοδο όπου τόσος θόρυβος γίνεται για το πού ανήκουν ορισμένες από τις νησίδες αυτές, τις οποίες σε όλη τη διάρκεια της εχθρικής κατοχής, τόσο το ελληνικό ναυτικό και οι αντιστασιακές οργανώσεις όσο και οι συμμαχικές δυνάμεις, τις χρησιμοποιούσαν ως τμήματα της υπό κατοχήν «Ελληνικής Πολιτείας» χωρίς οι εξ ανατολών γείτονες να διατυπώσουν την παραμικρή ένσταση.

      Από τα πρώτα δoκιμαστικά βήματα που έγιναν προς την κατεύθυνση αυτή, διαπιστώθηκαν οι μεγάλες δυσκολίες που θα συναντούσε παρόμοια έρευνα. Εν πρώτοις αφορά δεκάδες μικροσκοπικές νησίδες διεσπαρμένες σε μια τεράστια γεωγραφική έκταση. Επίσης διαπιστώθηκε πως τα υφιστάμενα στοιχεία είναι πολύ δυσπρόσιτα και ελλιπή, ενδεχομένως δε εκείνα που υπήρχαν σε αρχεία των κατά τόπους Λιμεναρχείων να μην υφίστανται πλέον.

     Για την ολοκλήρωση λοιπόν της έρευνας θα χρειαστεί αφ΄ ενός μεν σημαντικός χρόνος, αφ΄ ετέρου δε σημαντική δαπάνη για να καλυφθούν τα έξοδα πολυμελούς συνεργείου ερευνητών. Οπωσδήποτε δε θα χρειαστεί η αρωγή και η συμπαράσταση κρατικών υπηρεσιών, ώστε να διευκολυνθεί η πρόσβαση σε ορισμένα αρχεία.

Το αντικείμενο της έρευνας

     Σκοπός της έρευνας είναι να εξακριβωθεί πόσες και ποιές ερημονησίδες και βραχονησίδες του Αιγαίου χρησιμοποιήθηκαν  (και με ποιον τρόπο) από τις αντιστασιακές οργανώσεις, τις ξένες αποστολές και το ελληνικό ναυτικό κατά τη διάρκεια της Κατοχής καθώς και αν υπήρξε κάποια τουρκική αντίδραση για τη χρησιμοποίηση αυτή, ιδίως για τα νησιά που σήμερα η τουρκική πολιτική περιλαμβάνει στις λεγόμενες «γκρίζες ζώνες», όρο άγνωστο την εποχή εκείνη.

     Εξυπακούεται λοιπόν ότι το αντικείμενο της έρευνας αφορά τις βραχονησίδες και ερημονησίδες του Ανατολικού Αιγαίου, από τις ακτές της Θράκης έως τη θάλασσα της Καρπάθου και το Καστελόριζο.

     Συμβατικώς θεωρούνται πως ανήκουν στο Αιγαίο, αφενός μεν η μεγαλόνησος Κρήτη, αφετέρου δε η Γαύδος και το Καστελόριζο, μολονότι η μία βρίσκεται στο Λιβυκό Πέλαγος και το άλλο στη θάλασσα της Λυκίας. Από τα 300 περίπου νησιά κάθε μεγέθους, που είναι διεσπαρμένα στο Αιγαίο, 50 είναι μεγάλα ή μεσαία σε έκταση και πληθυσμό, από την Κρήτη (8.336 τετρ. χιλιόμ. και 621.320 κάτοικοι), έως τη Σύρο (84 τετρ. χιλιόμ. και 32.675 κάτοικοι), 28 είναι μικρά αλλά κατοικημένα, από τον Άγιο Ευστράτιο (49,6 τετρ. χιλιόμ. και 376 κάτοικοι), ως τον Μάραθο (6 τετρ. χιλιόμ. και 18 κάτοικοι), ενώ τα υπόλοιπα 176 είναι ερημονησίδες (45) και βραχονησίδες (131).

     Να σημειωθεί ότι στα προαναφερόμενα νησιά του Αιγαίου έχουν επίσης συμπεριληφθεί  4  κατοικημένα νησιά, ένα μεσαίου μεγέθους (η Ίμβρος) και τρία μικρού (η Τένεδος, το Μοσχονήσι και το Εγκλεζονήσι – Ουζούν Αντά) καθώς και 12 ερημονησίδες και 20 βραχονησίδες, όλες πολύ κοντά στη μικρασιατική ακτή, που ανήκουν όμως πολιτικώς στην Τουρκία.

     Στον επισυναπτόμενο Πίνακα, καθορίζονται με ακρίβεια οι ερημονησίδες και βραχονησίδες του Αιγαίου. Πολλές από τις ερημονησίδες αυτές ήταν στο παρελθόν κατοικημένες, είτε από κτηνοτρόφους με τα ποίμνιά τους, είτε από τους φαροφύλακες και τις οικογένειές τους. Η αντικατάσταση των παλιών επανδρωμένων φάρων με τους αυτόματους, κατά τη δεκαετία 1955-1965, εξαφάνισε τους φαροφύλακες, ενώ η αλλαγή των οικονομικών όρων διαβίωσης του νησιωτικού πληθυσμού περιόρισε δραματικά τον αριθμό των κτηνοτρόφων αυτής της κατηγορίας. Τέλος ορισμένες από τις νησίδες αυτές χρησιμοποιούνται ευκαιριακά από επαγγελματίες ψαράδες και άλλες από κυνηγούς.

ΠΙΝΑΚΑΣ
Ερημονησίδες Περιοχή όπου βρίσκονται
Θασοπούλα μεταξύ Κεραμωτής και Θάσου
Διάπορος Α της  χερσονήσου της Σιθωνίας, στον κόλπο Αγίου όρους
Ψαθούρα Γιούρα στις Β. Σποράδες
Γραμμέζα >>
Αδελφοί >>
Πιπέρι >>
Ψαθούρα >>
Τσουγκριάς >>
Αργκός >>
Σκυροπούλα, κοντά στη Σκύρο
Βάλαξα >>
Σαρακήνο >>
Σιδερίτης 1χλμ. Β. Της Λήμνου
Μεγαλονήσι στον κόλπο του Σιγρίου στη Λέσβο(αυτομ. Φάρος)
 Τοκμάκια: συστάδα νησίδων στον κόλπο του Μανταμάδου (Λέσβος)
 Απρόνησος
            Μπαρμπαλιάς
Παναγιά, Πασσάς στις Οινούσες
Αντίψαρα στα Ψαρά
Σαμιοπούλα Κουνούποι νοτίως της Σάμου
Οφιδούσα ΝΑ της Αστυπάλαιας
Σύρνα Δ της Αστυπάλαιας
Καλόλιμνος ΝΑ της Αστυπάλαιας
Κίναρος Α της Καλύμνου
Λεβίθα, μεταξύ Αμοργού και Καλύμνου
Κανδελιούσα μεταξύ Αμοργού και Καλύμνου
Παναγιά, Πασσάς ΝΔ της Νισύρου
Σεσκλιά στη Σύμη
Αλιμιά Δ της Ρόδου
Πρασόνησο Ν της Ρόδου
Αρμαθία ΒΑ της Κάσου
Σοφράνα μεταξύ Κάσου και Αστυπάλαιας
Αστακίδα 10 χλμ Δ της Καρπάθου
Ρω στο Καστελόριζο
Στρογγυλή στο Καστελόριζο (αυτομ. Φάρος)
Γυάρος στις Κυκλάδες
Μικρή Δήλος >>
Σεριφόπουλο >>
Τραγονήσι         Δεσποτικό >>
Στρογγυλό >>
Αγ. Γεώργιος >>
Αγ. Ευστάθιος >>
Αντίμηλος >>
Δία, Β της Κρήτης
Κουφονήσι ΝΑ της Κρήτης
Χρυσή Ν. της Κρήτης
Γαυδοπούλα Ν. της Κρήτης
Β. Βραχονησίδες
Ζουράφα μεταξύ Κεραμωτής και Θάσου
Ανώνυμη Α της  χερσονήσου της Σιθωνίας, στον κόλπο Αγίου όρους
Ανώνυμη στις Β. Σποράδες
Κοίνυρα >>
Διαπόρι >>
Παναγιά >>
Ξερονήσι >>
Καυκάνας >>
Μάρμαρο >>
Λευθεράκι κοντά στη Σκύρο
Άγιος Βασίλειος >>
Σμέρνα >>
Άγιος Χριστόφορος >>
Πίννα, Ρέμα,Άρτεμη στον κόλπο του Σιγρίου στη Λέσβο(αυτομ. Φάρος)
Πούντα συστάδα νησίδων στον κόλπο του Μανταμάδου (Λέσβος)
Κέλυφος
Ανώνυμη
Καστρονήσια στις Οινούσες
Πρασονήσι στα Ψαρά
Τσουγκριάκι νοτίως της Σάμου
Ψαθονήσι ΝΑ της Αστυπάλαιας
Παππούς Δ της Αστυπάλαιας
Μέλισσα ΝΑ της Αστυπάλαιας
Φαγκρού Α της Καλύμνου
Λεχούσα μεταξύ Αμοργού και Καλύμνου
Μανωλάς μεταξύ Αμοργού και Καλύμνου
Σταυρός ΝΔ της Νισύρου
Μικρό στη Σύμη
Γαϊδουρονήσια Δ της Ρόδου
Λαγοφυτονήσια Ν της Ρόδου
Στρογγυλό ΒΑ της Κάσου
Πράσο μεταξύ Κάσου και Αστυπάλαιας
Σκαντίλι 10 χλμ Δ της Καρπάθου
Κόρακας στο Καστελόριζο
Μέσα Ποδιά στο Καστελόριζο (αυτομ. Φάρος)
Έξω Ποδιές στις Κυκλάδες
Ρήνεια >>
Πλατειά >>
Αλογονήσι >>
Κούταλη >>
Καστριά >>
Διαβάτες >>
Αη Γιώργης >>
Μικρό Νησί >>
Πάχη >>
Καβαλούρας Β της Κρήτης
 Γαρμπιάς ΝΑ της Κρήτης
Μερσίνια, Ν. της Κρήτης

Ιστορικά στοιχεία

     Στις παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου τα νησιά του Αιγαίου ανήκαν σε τρία κράτη: στην Ελλάδα, στην Ιταλία και στην Τουρκία. Η συντριπτική πλειονότητα των νησιών ήταν βεβαίως ελληνική, άλλων από συστάσεως του ελληνικού κράτους (Εύβοια, Σκύρος,  Β. Σποράδες, Κυκλάδες, νησιά του Αργοσαρωνικού, άλλων από την εποχή της ένωσης της Επτανήσου (Κύθηρα και Αντικύθηρα) και άλλων τέλος από τους Βαλκανικούς πολέμους 1912 –1913 (Θάσος Σαμοθράκη, νησιά Β. Αιγαίου). Η Δωδεκάνησος ήταν ιταλική μετά τον ιταλο-τουρκικό πόλεμο του 1911, ενώ η Ίμβρος και η Τένεδος επιστράφηκαν στην Τουρκία με τη συνθήκη της Λοζάνης.

     Το καθεστώς της πολιτικής υπόστασης των νησιών διεπόταν από τις συνθήκες των Παρισίων (μεταξύ Τουρκίας και Ιταλίας) και της Λοζάνης (μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας). Η Ιταλία, μετά την κατάληψη της Αλβανίας το 1938 και την έξοδό της στον πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας το 1939, σχεδίαζε επίθεση κατά της Ελλάδας και υπολόγιζε να χρησιμοποιήσει τις βάσεις της στα Δωδεκάνησα. Από τη Λέρο άλλωστε προερχόταν το υποβρύχιο που τορπίλισε το εύδρομο «Έλλη» στην Τήνο στις 15 Αυγούστου του 1940. Όταν όμως ξέσπασε ο ελληνο-ιταλικός πόλεμος, τον Οκτώβριο του 1940, η ισχύς του ελληνικού πολεμικού ναυτικού εκμηδένισε ουσιαστικά τη σημασία των Δωδεκανήσων στις πολεμικές επιχειρήσεις.

     Μετά την εισβολή των Γερμανών μέσα από τη Βουλγαρία, την κατάρρευση του μετώπου και την κατάληψη της Αθήνας, υπήρξε σχέδιο να κρατηθούν από τις ελληνικές δυνάμεις, τα σπουδαιότερα νησιά του Αιγαίου και με κέντρο την Κρήτη να συνεχιστεί ο πόλεμος, αλλά στην υλοποίησή του το σχέδιο συνάντησε την απροθυμία των Άγγλων να εμπλέξουν μεγαλύτερες δυνάμεις τους και την ηττοπάθεια της τότε ελληνικής κυβέρνησης.

Η τριπλή εχθρική κατοχή

     Όπως και η λοιπή κατεχόμενη Ευρώπη, και η Ελλάδα διαμελίστηκε σε ζώνες κατοχής από το Γερμανικό Ράιχ και τους συμμάχους του. Ο Χίτλερ, για τον οποίο οι επιχειρήσεις στα Βαλκάνια είχαν «αμυντικό» χαρακτήρα, έπειτα από την κατάληψή τους δεν εκμεταλλεύτηκε στρατηγικά την περιοχή ασκώντας σ` αυτήν επιχειρησιακή δράση. Έκφραση αυτής του της στάσης ήταν η παραχώρηση στον Μουσολίνι του απόλυτου προβαδίσματος των ιταλικών συμφερόντων στην Ελλάδα. Τον Μάιο του 1941 οι Γερμανοί επέτρεψαν στα ιταλικά στρατεύματα να εισέλθουν στην Ήπειρο – Θεσσαλία – Αιτωλοακαρνανία  και τον Ιούνιο, μετά από συμφωνία του Χίτλερ με τον Μουσολίνι, ολόκληρη την υπόλοιπη Ελλάδα. Ειδικότερα στο Αιγαίο οι Γερμανοί κράτησαν μόνο μερικά σημαντικά, από στρατηγική άποψη  νησιά, λιμάνια και παράκτιες περιοχές. Συγκεκριμένα το λιμάνι και την περιοχή της Θεσσαλονίκης, ολόκληρη τη Χαλκιδική, τα νησιά Λήμνο, Άγιο Ευστράτιο Λέσβο, Χίο, Οινούσες και Ψαρά, το Λιμάνι του Πειραιά, την Αίγινα, τη Μήλο και μεγάλα τμήματα της Κρήτης.

     Οι Ιταλοί, ως πρώτο βήμα διαμελισμού της Ελλάδας, προχώρησαν στην απόσπαση από την «Ελληνική Πολιτεία» (όπως είχε ονομαστεί η υπόδουλη χώρα) των Επτανήσων, που αποτέλεσαν χωριστή διοικητική μονάδα με το όνομα  Isole Ionie και είχαν πρόθεση να ανασυστήσουν στις Κυκλάδες το βενετικό «Δουκάτο του Αιγαίου, ώστε μαζί με τη γειτονική Δωδεκάνησο, που ήταν κτήση τους από το 1911, να δημιουργήσουν συνεχή ιταλική ζώνη στο Νότιο Αιγαίο.

     Με την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στην Ελλάδα, δόθηκαν στους Βούλγαρους η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη από τον ποταμό Στρυμόνα έως τον Έβρο (εκτός από ζώνη πλάτους 30 χλμ κατά μήκος των ελληνοτουρκικών συνόρων και του ποταμού Έβρου), καθώς και τα νησιά Θάσος και Σαμοθράκη. Η κατεχόμενη αυτή περιοχή προσαρτήθηκε στο βουλγαρικό κράτος, σαν επαρχία του, με το όνομα Μπελομόριε (Άσπρη Θάλασσα = Αιγαίο) και άρχισε σταδιακός εκβουλγαρισμός της με την εγκατάσταση εποίκων από τη Βουλγαρία. Μέχρι την άνοιξη του 1943 περίπου 122.000 Βούλγαροι είχαν μετακινηθεί σε αυτή την περιοχή. Τον Ιούλιο του 1943, στρατηγικές ανάγκες, οδήγησαν τους Γερμανούς στην απόπειρα να επεκτείνουν τη βουλγαρική ζώνη κατοχής, προς την Κεντρική και Δυτική Μακεδονία, η οποία όμως ματαιώθηκε ύστερα από την ισχυρή αντίδραση των Ελλήνων, που εκδηλώθηκε με ογκώδη και αιματηρά συλλαλητήρια στην Αθήνα και άλλες πόλεις.

     Οι απαρχές της Αντίστασης

     Όπως στην υπόλοιπη Ελλάδα έτσι και στα νησιά του Αιγαίου οι πρώτες αντιστασιακές πράξεις ήταν αυθόρμητες και σποραδικές και επικεντρώθηκαν σε τρεις κυρίως άξονες: στην απόκρυψη όπλων, που εγκατέλειψαν τα τμήματα του ελληνικού στρατού που πέρασαν από τα νησιά με κατεύθυνση την Κρήτη, στην υποβοήθηση στρατιωτών των συμμαχικών δυνάμεων να διαφύγουν στη Μέση Ανατολή και στην αντιμετώπιση του λιμού, ο οποίος ιδίως στα μικρά νησιά του Αιγαίου, όπου η γεωργική παραγωγή ήταν ελάχιστη και οι περισσότεροι άντρες, ως ναυτικοί, έλειπαν, είχε πάρει εφιαλτικές διαστάσεις.

     Πολύ σύντομα οι αυθόρμητες και σποραδικές πράξεις αντίστασης άρχισαν να παίρνουν οργανωμένη μορφή. Εκτός από την Κρήτη, όπου η γερμανική εισβολή αντιμετωπίστηκε με παλλαϊκή αντίσταση και όπου αμέσως σχεδόν μετά την πλήρη κατάληψη της νήσου συγκροτήθηκαν οι πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις, παρόμοιες οργανώσεις δημιουργήθηκαν από το καλοκαίρι του 1941 στη Λέσβο, στη Χίο, στη Σάμο, στην Ικαρία, στην Άνδρο, στη Νάξο και σε άλλα νησιά. Μετά την ίδρυση στην Αθήνα στις 27 Σεπτεμβρίου 1941 του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ), όλες αυτές οι οργανώσεις προσχώρησαν και εντάχθηκαν σ` αυτό.

     Παράλληλα, όμως, με τις αντιστασιακές οργανώσεις από τον πρώτο κιόλας χρόνο της Κατοχής, άρχισαν τη δράση τους δύο συμμαχικές αποστολές, επανδρωμένες με Άγγλους και Αμερικανούς πράκτορες αλλά και με Έλληνες συνεργάτες τους. Η Βρετανική Αποστολή (BLO) που ήταν και η αρχαιότερη,  δραστηριοποιήθηκε από τις αρχές του 1942 σε όλη την Ελλάδα και βεβαίως και στα νησιά του Αιγαίου. Η Αμερικάνικη Αποστολή (OSS και αργότερα στοιχεία OG) εμφανίστηκε τον Ιανουάριο του 1944 με αποστολή κυρίως διερευνητική και δε σημείωσε καμιά αξιόλογη δράση στο Αιγαίο. Πάντως τόσο η Βρετανική όσο και η Αμερικάνικη αποστολή, βοήθησαν τον αντιστασιακό αγώνα με χρήματα, εφόδια και, σε μικρότερο βαθμό, με οπλισμό, ενώ δημιούργησαν κέντρα με ασυρμάτους σε πολλά νησιά.

     Ήδη από τις αρχές του 1941 είχε ιδρυθεί στη Μ. Ανατολή σχολή ασυρματιστών, όπου εκπαιδεύτηκαν οι πρώτοι Έλληνες αγωνιστές. Λόγω της μικρής εμβέλειας των πρώτων ασυρμάτων, είχαν εγκατασταθεί σταθμοί αναμετάδοσης σε πολλά ελληνικά νησιά, ώστε τα σήματα που εξέπεμπαν οι πομποί που είχαν εγκατασταθεί στην Αθήνα και άλλες πόλεις (οργανώσεις Προμηθέας ΙΙ, Απόλλωνας, Κόδρος, Μίδας 614 κτλ.) να φθάνουν ως τις συμμαχικές βάσεις που είχαν εγκατασταθεί, με τη σιωπηρή ανοχή των τουρκικών αρχών, στα μικρασιατικά παράλια και από αυτές να διαβιβάζονται  στη Μ. Ανατολή. Αρχικά οι πομποδέκτες ήταν ογκώδεις με δύσκολα ανταλλακτικά και προβληματική συντήρηση. Αργότερα οι Συμμαχικές υπηρεσίες κατάφεραν να περιορίσουν το μέγεθος και να αυξήσουν την αξιοπιστία των συσκευών.

     Στις ερημονησίδες ή βραχονησίδες δεν είχαν εγκατασταθεί παρόμοιες βάσεις αναμετάδοσης, γιατί η παραμονή σε αυτές προσωπικού ήταν προβληματική, τόσο από την έλλειψη νερού και καταλυμάτων όσο και γιατί ο εντοπισμός τους ήταν πολύ εύκολος από τα γερμανικά αεροπλάνα και τα ιταλικά πολεμικά σκάφη, που περιπολούσαν συνεχώς στο Αιγαίο.

Πράγματι τα πρώτα χρόνια της Κατοχής η εχθρική κυριαρχία στον αέρα και στη θάλασσα του Αιγαίου ήταν σχεδόν αδιαφιλονίκητη. Η αντίσταση στη θάλασσα εκδηλωνόταν με ενέργειες ιδιωτικών πλοιαρίων (ιστιοφόρα βενζινόπλοια κλπ) που μετέφεραν, πάντα τη νύχτα, εφόδια, τρόφιμα, στελέχη ή και τμήματα  ακόμα του ΕΛΑΣ, κατά μήκος των ακτών ή σε κοντινά νησιά, αντιμετωπίζοντας πάντοτε τις περιπολίες και τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των κατακτητών. Παρ` όλα αυτά, από μαρτυρίες αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης και βετεράνων του Ιερού Λόχου και του Πολεμικού Ναυτικού, συνάγεται ότι σε πολλές ερημονησίδες και βραχονησίδες άφηναν τα συμμαχικά υποβρύχια ασυρμάτους και άλλο υλικό, που εν συνεχεία παραλάμβαναν οι αντιστασιακές οργανώσεις των γειτονικών νησιών.

     Το Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Ναυτικό (ΕΛΑΝ)

      Την ευθύνη της αντιμετώπισης των κατοχικών δυνάμεων από θαλάσσης την ανέλαβε το Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Ναυτικό (ΕΛΑΝ). Το ελληνικό αντάρτικο κίνημα στη θάλασσα άρχισε να οργανώνεται μεθοδικά από τον Σεπτέμβριο του 1943 και έπειτα, το δε ιστορικό γεγονός που έδρασε καταλυτικά στην εμφάνισή του ΕΛΑΝ ήταν η συνθηκολόγηση της Ιταλίας, η παρουσία του στόλου της οποίας μέχρι τότε, αποτελούσε ανασταλτικό παράγοντα.

     Το ΕΛΑΝ εμφανίστηκε αρχικά σε μέρη όπου η μορφολογία των ακτών επέτρεπε την απόκρυψη των ανταρτών από τις εχθρικές δυνάμεις και την κίνηση μικρών και ευέλικτων πλοίων. Εκκαθαριστικές επιχειρήσεις από τους Γερμανούς εναντίων της νέας αυτής οντότητας υπήρξαν αλλά δεν κατάφεραν να περιορίσουν τη δυναμική της. Οι σημαντικότερες από αυτές ήταν μέρος των γενικών επιχειρήσεων των Γερμανών στις περιοχές της ελεύθερης Ελλάδας τον Οκτώβριο του 1943. Βάσει σχεδίων στην περίπτωση που δεν υπήρχε τρόπος να διασωθούν τα σκάφη κατά τη διάρκεια μιας εχθρικής εκκαθαριστικής επιχείρησης, βυθίζονταν σε προεπιλεγμένα σημεία ώστε να μπορούν γρήγορα να ανελκυθούν και χρησιμοποιηθούν με τις λιγότερες κατά το δυνατό ζημιές.

     Το Νοτιοανατολικό Αιγαίο μετά την Ιταλική Συνθηκολόγηση

     Αμέσως μετά την άνευ όρων συνθηκολόγηση της Ιταλίας το 1943 οι Βρετανοί, ακολουθώντας ένα σχέδιο επηρεασμού της περιοχής των Βαλκανίων που εμπνεύστηκε ο Τσόρτσιλ, κατέλαβαν από τα νησιά της Δωδεκανήσου την Κω, την Κάλυμνο, τη Λέρο καθώς και άλλα μικρότερα νησιά του νοτιοανατολικού Αιγαίου, χρησιμοποιώντας στρατεύματα που έως τότε βρίσκονταν σαν εφεδρεία στη βορειοανατολική Αφρική. Η επιχειρήσεις των Βρετανών στην περιοχή θορύβησαν τους Γερμανούς οι οποίοι ετοιμάστηκαν να ανακαταλάβουν τα συγκεκριμένα νησιά.

     Το πρώτο νησί που ανακατέλαβαν οι γερμανικές δυνάμεις χρησιμοποιώντας στρατεύματα μεταφερόμενα δια θαλάσσης και αλεξιπτωτιστές ήταν η Κως. Καταλαμβάνοντας αυτό το νησί οι Γερμανοί μπορούσαν να το χρησιμοποιήσουν ως βάση για τις αεροπορικές τους δυνάμεις για μια επικείμενη επίθεση στη Λέρο. Το ίδιο εύκολα ανακαταλήφθηκε και η Κάλυμνος η οποία φυλασσόταν από μια μικρή μόνο βρετανική δύναμη. Ύστερα από αυτές τις γερμανικές επιτυχίες ξεκίνησε και το σχέδιο Leopard (αργότερα σχέδιο Taifun), για την ανακατάληψη της Λέρου, που πραγματοποιήθηκε μετά από αιματηρές μάχες που κράτησαν πέντε ημέρες. Το μεγαλύτερο μέρος των Βρετανών στρατιωτών και των Ιταλών, που πολέμησαν στο πλευρό τους, αιχμαλωτίστηκε. Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς των Γερμανών, από τους Βρετανούς πιάστηκαν  αιχμάλωτοι πολέμου 200 αξιωματικοί και 3.000 στρατιώτες ενώ από τους Ιταλούς 350 αξιωματικοί και 5.000 στρατιώτες. Η επιχείρηση Taifun ήταν η τελευταία των Γερμανών που περιλάμβανε ρίψη αλεξιπτωτιστών στη Μεσόγειο καθώς και μια από τις τελευταίες όπου θα κατάφερναν να ανακαταλάβουν εδάφη από τους αντιπάλους τους.

ΠΡΟΣΑΡΤΗΜΑ

 

     Η συγκρότηση και η δράση του ΕΛΑΝ στο Αιγαίο

     Την Άνοιξη του 1944 το ΕΛΑΝ αποτελούσε μια υπολογίσιμη δύναμη που ήταν σε θέση να φέρνει εις πέρας σοβαρές αποστολές όπως αιφνιδιαστικές επιθέσεις και αιχμαλωσία σκαφών. Επίσης, πολλές φορές αναλάμβανε μεταφορές τμημάτων του ΕΛΑΣ, πολεμοφοδίων, τροφίμων και εμπορευμάτων από μακρινές περιοχές ακόμη και από γειτονικές χώρες. Ενώ βέβαια συμμετείχε και σε από κοινού επιχειρήσεις με τον ΕΛΑΣ. Το προσωπικό του ΕΛΑΝ προερχόταν σε μεγάλο βαθμό από αξιωματικούς και ναύτες του πολεμικού και εμπορικού ναυτικού, ναυτεργάτες και απλούς ψαράδες. Τα πληρώματα των καταδιωκτικών σκαφών του ΕΛΑΝ απαρτίζονταν από 6 έως 18 άνδρες, με οπλισμό κατά κύριο λόγο ένα αντιαρματικό τυφέκιο (αγγλικής ιταλικής ή γερμανικής προέλευσης) ή ένα ελαφρύ αντιαεροπορικό πυροβόλο των 2 cm, ένα πολυβόλο, ένα οπλοπολυβόλο, δύο υποπολυβόλα, τυφέκια, περίστροφα, πιστόλια, χειροβομβίδες μασούρια δυναμίτη και ένα πιστόλι φωτοβολίδων καθώς και από έναν ή δύο ιταλικούς ατομικούς όλμους.

     Τρία σκάφη συγκροτούσαν έναν στολίσκο που τον διοικούσε διμελής διοίκηση (ο ναυτικός αρχηγός και ο καπετάνιος). Για τη συντήρηση των πλοίων, το ΕΛΑΝ διέθετε συνεργεία που φρόντιζαν για την επισκευή των βλαβών και την ανέλκυση των ναυαγίων. Παράλληλα με δυνάμεις του Εφεδρικού ΕΛΑΝ συντηρούνταν  Νοσοκομεία και Αναρρωτήρια σε διάφορα μέρη.

     Ειδικότερα στο Αιγαίο έδρασαν οι εξής μοίρες  του ΕΛΑΝ:

4η Μοίρα (Πηλίου – Παγασητικού). Επιχειρούσε από  βάσεις στο Πήλιο και στον Παγασητικό κόλπο και υπαγόταν στη διοίκηση του 54ου Συντάγματος της 13ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ. Τον Φεβρουάριο του 1944 το ΓΣ/ΕΛΑΣ σε συνεργασία με τη ΣΣΑ με την ΕΠΕ.109 Διαταγή άρχισε να εφοδιάζει με ρουχισμό υλικά και μερικές φορές με πυρομαχικά τον ΕΛΑΣ. Με μία δύναμη 57 καϊκιών εκτοπίσματος 250 τόνων και 300 άνδρες μπόρεσε να εκτελέσει έως τον Οκτώβριο του 1944 σαράντα αποστολές (μεταφέρθηκαν τμηματικά 800 τόνοι διάφορα τρόφιμα, φαρμακευτικό υλικό κλπ) από τις μυστικές βάσεις ανεφοδιασμού των Άγγλων στα παράλια της Μικράς Ασίας και της Κύπρου, στις ακτές του Πηλίου χωρίς καμία απώλεια οφειλόμενη σε εχθρική δραστηριότητα.

20 Σεπτεμβρίου 1943. Σκάφη του ΕΛΑΝ μετέφεραν από τη Σκιάθο στις ακτές του Πηλίου, την ιταλική φρουρά της μαζί με τον οπλισμό της.

19 Ιουνίου 1944. Απόβαση του ΕΛΑΝ στη Σκύρο και αφοπλισμός της εκεί δύναμης χωροφυλακής.

10 Ιουλίου 1944. Ένα γερμανικό αντιτορπιλικό με την υποστήριξη δύο τορπιλακάτων και δύο υδροπλάνων επιχείρησε να αποβιβάσει άγημα στην παραλία Βένετου-Κεραμιδιού στο Πήλιο. Επάκτιο πυροβολικό του 54ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ απέτρεψε την ενέργεια.

22 Ιουλίου 1944. Το ίδιο πυροβολικό του ΕΛΑΣ κατέστρεψε τον πυργίσκο του αντιτορπιλικού.

Ανεξάρτητη Μοίρα Μαλιακού. Υπαγόταν διοικητικά στην ΧΙΙΙ Μεραρχία του ΕΛΑΣ μέσω του Ανεξάρτητου Αποσπάσματος Ανατολικής Φθιώτιδας και έχοντας καπετάνιο τον Σωτήρη Μπεγνή και διοικητή τον Σόλωνα Γρηγοριάδη, με δύναμη 200 ανδρών.

10 Σεπτεμβρίου 1943. Τμήματα του Ανεξάρτητου Αποσπάσματος Ανατολικής Φθιώτιδας του ΕΛΑΣ, με βενζινόπλοια του ΕΛΑΝ αποβιβάστηκαν στην Εύβοια και αφόπλισαν την Ιταλική φρουρά της Αιδηψού. Όλο το Ιταλικό τάγμα με επικεφαλής τον Συνταγματάρχη που είχε έδρα την Εύβοια μεταφέρθηκε στην Λοκρίδα με μεγάλη ποσότητα οπλισμού, πυρομαχικών, και νοσηλευτικού υλικού.

16 Ιουνίου 1944. Ένα από τα βενζινόπλοια του ΕΛΑΝ στον Μαλιακό κόλπο συνέλαβε γερμανικό επίταχτο πλοίο ανάμεσα στην ανατολική Φθιώτιδα και την Εύβοια στα στενά Πελασγίας.

26 Ιουνίου 1944. Σκάφη του ΕΛΑΝ στον Μαλιακό αιχμαλώτισαν το πετρελαιοκίνητο γερμανικό επίτακτο «Ταξιάρχης» που μετέφερε  τρόφιμα για τις φρουρές των νησιών.

13 Ιουλίου 1944. Ναυμαχία του ΕΛΑΝ στον Μαλιακό κόλπο με δύο γερμανικά καταδιωκτικά. Νίκη του ΕΛΑΝ με τέσσερις Γερμανούς νεκρούς και οχτώ τραυματίες.

16 Ιουνίου 1944. Ένα από τα βενζινόπλοια του ΕΛΑΝ επιτέθηκε και συνέλαβε στα στενά των Ωρεών γερμανικό επίτακτο σκάφος με 7 Γερμανούς και 3 άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας. Πάρθηκαν λάφυρα ένα πολυβόλο και ατομικός οπλισμός των αιχμαλώτων.

8 Ιουλίου 1944. Ένα από τα βενζινόπλοια του ΕΛΑΝ συνέλαβε το γερμανικό επίτακτο πετρελαιοκίνητο ΆΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ 90 τόνων και 60 ίππων φορτωμένο με 45000 οκάδες κρασί.

20 Ιουλίου 1944. Ένα βαριά εξοπλισμένο βενζινόπλοιο του ΕΛΑΝ σε σύγκρουση με δύο γερμανικά καταδιωκτικά, αφού εξανάγκασε το ένα σε φυγή, εμβόλισε το δεύτερο και κατά τη διάρκεια αγώνα σώματος προς σώμα με το πλήρωμά του είχε έναν νεκρό και οκτώ τραυματίες ενώ οι Γερμανοί είχαν τέσσερις νεκρούς και οκτώ τραυματίες. Ο νεκρός του ΕΛΑΝίτικου πληρώματος ήταν ο Ιταλός αντιφασίστας Φιλίππο Μαρτζόκο και ένας από τους τραυματίες ο επίσης Ιταλός Νταλίνο Νταβόλιο χειριστές ατομικού ολμίσκου Brixia.

21 Οκτωβρίου 1944. Άγημα του Ανεξάρτητου Στολίσκου Μαλιακού του ΕΛΑΝ σε συνεργασία με τμήμα του Ανεξάρτητου Αποσπάσματος Ανατολικής Φθιώτιδας και λόχου όλμων του 36ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ, αιχμαλώτισε γερμανική μονάδα 85 ανδρών με δύο αξιωματικούς και τέσσερις υπαξιωματικούς που είχε καταφύγει στην Αργυρόνησο, ανάμεσα στο Τρίκερι και τη Βόρεια Εύβοια, ύστερα από τη βύθιση του πλοίου τους από συμμαχικά αεροπλάνα.

Ανεξάρτητη Μοίρα Αργολικού – Ερμιονίδος. Συγκροτήθηκε στις 25 Σεπ 1943 από τον Τάσο Καταβούνη που εκτελέστηκε από τους Γερμανούς στο Κρανίδι Αργολίδας στις 28 Ιουν 1944 έπειτα από προδοσία στην Ύδρα. Με την Ιταλική συνθηκολόγηση η Μοίρα επέδραμε στο Πόρτο Χέλι και αιχμαλώτισε κατόπιν μάχης την Ιταλική φρουρά αποκομίζοντας άφθονα λάφυρα. Αργότερα η διοίκησή της ανατέθηκε στην 3η Μοίρα.

26 Απριλίου 1944. Εξοπλισμένα σκάφη του ΕΛΑΝ κυριεύουν έξι γερμανικά ιστιοφόρα που είχαν προορισμό την Κρήτη με εφόδια και αιχμαλωτίζουν τα πληρώματά τους. Λάφυρα 2 πολυβόλα, 10 υποπολυβόλα, 1700 οβίδες πυροβολικού των 7,5 cm και άφθονος τηλεφωνικός εξοπλισμός. Με τα τηλέφωνα αυτά οργανώνεται το τηλεφωνικό δίκτυο της Κορινθίας και άλλων περιοχών της Πελοποννήσου.

Αργότερα με την υπ’αριθμ. ΕΠ. 10644 Διαταγή της Δ/σης Ναυτικής Υπηρεσίας ΓΣ/ΕΛΑΣ  της 22 Νοε 1944 παίρνει την οριστική του μορφή το ΕΛΑΝ Ομάδος Μεραρχιών Μακεδονίας συγκροτούμενο από την 5η Μοίρα Ανατ. Μακεδονίας – Δυτ. Θράκης. Συγκροτήθηκε στις 20 Ιουλ. 1944 ενώ προϋπήρχε σε μικρότερο βαθμό από το 1943 (σαν Ναυτικό Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας που αργότερα χωρίστηκε σε 5η και 6η Μοίρα) και επιχειρούσε από βάσεις στον κόλπο του Θερμαϊκού και της Χαλκιδικής και διοικητικά υπαγόταν στην 11η Μεραρχία του ΕΛΑΣ. Με την Απελευθέρωση το 1944 ονομάζεται Ναυτική Διοίκηση Θεσσαλονίκης με 6 εξοπλισμένα πλοία, 6 μεταφορικά, 2 ατμόπλοια και 5 ναυτικά φυλάκια και 200 άνδρες. Με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης η Μοίρα αποκατέστησε την ταχυδρομική υπηρεσία της Μακεδονίας με τον Βόλο, Χαλκίδα, Λήμνο, Χίο, κλπ.

18 Αυγούστου 1944. Από το ΕΛΑΝ Μακεδονίας αιχμαλωτίσθηκε το γερμανικό επίταχτο πετρελαιοκίνητο «Παναγιά» και πάρθηκαν λάφυρα.

20 Αυγούστου 1944. Από το ΕΛΑΝ Μακεδονίας αιχμαλωτίσθηκε το γερμανικό επίταχτο πετρελαιοκίνητο «Άγιος Κωνσταντίνος» φορτωμένο με πετρέλαιο.

6η Μοίρα Θερμαϊκού – Χαλκιδικής. Συγκροτήθηκε στις 22 Νοεμβρίου 1944, ενώ η δράση του αρχίζει από τον Απρίλιο του 1943, με επικεφαλής τον Σαράντη Σπίντζο (καπετάν-Φουρτούνα), Οικονομίδη Θόδωρο, Γιαξή Γιώργο και αργότερα η δύναμή του έφτασε τους 190 άνδρες.  Επιχειρούσε από την περιοχή των εκβολών του ποταμού Στρυμώνα έως τις ακτές της Αλεξανδρούπολης και υπαγόταν στην 6η Μεραρχία του ΕΛΑΣ. Ναυτικά φυλάκια και βάσεις του, υπήρχαν στον Στρυμωνικό Κόλπο, στην Ιερισσό και στο Άγιο Όρος, περιορίζοντας τους Γερμανούς στο φυλάκιο του Σταυρού στον Στρυμωνικό Κόλπο (με παράκτια πυροβολεία και ισχυρή δύναμη) και έναν λόχο Βουλγάρων πεζοναυτών ενισχυμένο με 40 Γερμανούς στη ναυτική βάση του Ακράθωνα στο Άγιο Όρος.

15 Αυγούστου 1944. Στις ακτές του Αγίου Όρους συλλαμβάνεται κατόπιν συνδυασμένης επιχείρησης με άνδρες της 6ης Μοίρας και του Ε. ΕΛΑΣ Χαλκιδικής το γερμανικό επίτακτο Άγιος Νικόλαος που μετέφερε εφόδια στη φρουρά της Λήμνου. Λάφυρα ένα πυροβόλο των 10,5 cm, ένας τόνος δυναμίτη, τρία τυφέκια, 4 πιστόλια, 100 γυλιοί κλπ.

22 Αυγούστου 1944. Το ΕΛΑΝ Χαλκιδικής με το μότορσιπ Βόλγας αποβίβασε άγημα κοντά στο Ναυτικό Παρατηρητήριο του Αιγαίου στον Ακράθωνα του Αγ. Όρους με σκοπό την κατάληψή του με συνδυασμένη ενέργεια με τμήματα του Εφ. ΕΛΑΣ της περιοχής και της ΕΠ. Ορισμένοι καλόγεροι του μοναστηριού της Αγίας Λαύρας τους αντιλήφθηκαν και φοβούμενοι αντίποινα των κατακτητών σε περίπτωση μάχης, ειδοποίησαν τη βάση ότι εκατοντάδες ανταρτών έχουν αποβιβαστεί και κατευθύνονται προς τα εκεί. Οι Γερμανοβούλγαροι ανατίναξαν πρόχειρα τις εγκαταστάσεις της βάσης και κατέφυγαν στο οχυρό του Πόρτο Κουφό στη Σιθωνία.

14 Σεπτεμβρίου 1944. Κατά τη διάρκεια συμπλοκής μεταξύ Καβάλας και Θάσου η 6η Μοίρα συνέλαβε 5 Βουλγαρικά πετρελαιοφόρα των 600 τόνων ενώ προσπαθούσαν να διαφύγουν στην Τουρκία.

14 Σεπτεμβρίου 1944. Ένα από τα καταδιωκτικά της 6ης Μοίρας συνέλαβε δύο γερμανικά επίτακτα αποκομίζοντας λάφυρα δύο πυροβόλα των 7,5 cm.

14 Σεπτεμβρίου 1944. Γερμανικό εξοπλισμένο τσιμεντόπλοιο* που προσπάθησε να προσεγγίσει στις βάσεις του ΕΛΑΝ στον κόλπο του Αγίου Όρους καταδιώχθηκε από καταδιωχτικό του ΕΛΑΝ ενώ από τις ακτές κτυπήθηκε από τμήμα του 31ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ. Απώλειες των Γερμανών 30 νεκροί και τραυματίες και 12 αιχμάλωτοι ανάμεσά τους και ένας υποπλοίαρχος.

6 Οκτωβρίου 1944. Ένα σκάφος του ΕΛΑΝ συνέλαβε κοντά στη χερσόνησο του Άθω ένα γερμανικό πετρελαιοφόρο.

8 Οκτωβρίου 1944. Στα ανοιχτά του Στρυμωνικού κόλπου τρία σκάφη του ΕΛΑΝ Χαλκιδικής ναυμάχησαν με τέσσερα εξοπλισμένα γερμανικά σκάφη και τα εξανάγκασαν σε φυγή. Από τη σύγκρουση σκοτώθηκαν δέκα Γερμανοί.

17 Οκτωβρίου 1944. Τέσσερα σκάφη του ΕΛΑΝ ανοιχτά της Ιερισσού ναυμάχησαν με τέσσερα γερμανικά επίτακτα προκαλώντας απώλειες 20 νεκρούς Γερμανούς.

Παράλληλα υπήρχαν και δρούσαν μικρότεροι σχηματισμοί του ΕΛΑΝ σε νησιά του Αιγαίου Πελάγους και στις ακτές της Κρήτης.

* Τα «τσιμεντόπλοια» αποτελούσαν  ναυπηγική ιδιομορφία της Κατοχής γιατί ολόκληρο το κύτος τους ήταν από οπλισμένο σκυρόδεμα.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s