Η Παιδεία στην Αντίσταση: σταθμός στην ιστορία του εκπαιδευτικού και του κοινωνικού κινήματος στην Ελλάδα

Του Μιχάλη Λυμπεράτου⃰


Δεν θα είχε προσλάβει ποτέ η Αντίσταση τη μαζικότητα, την απήχηση και τη δυναμική που απέκτησε, αν δεν απαντούσε και στην ανάγκη των κοινωνιών να διαφυλάξουν τον ιστό και τις κοινωνικές λειτουργίες που τις αναπαρήγαγαν. Σε αυτές ο ρόλος της εκπαίδευσης ήταν καθοριστικός στον βαθμό που διαφύλασσε την απρόσκοπτη συνέχεια της κοινωνίας και τη μετάδοση των πολιτιστικών και μορφωτικών χαρακτηριστικών της στη νεότερη γενιά. Χωρίς τη διαδικασία αυτή και οι υπόλοιπες τομές διαφύλαξης της κοινωνίας αυτής που προώθησε η Αντίσταση, όπως τα δίκτυα αλληλεγγύης που συγκροτήθηκαν, τις λαϊκές εξουσίες που γεννήθηκαν, ο αγώνας κατά της πείνας και της ωμής καταπίεσης που δόθηκε, θα έμεναν μετέωρα.

Το ευτύχημα ήταν ότι η Αντίσταση κλήθηκε να αντιμετωπίσει όχι μόνο την εκπαιδευτική καταστροφή που προκάλεσε η Κατοχή, αλλά και τα μορφωτικά εμπόδια που ταλάνιζαν την κοινωνία, διαλύοντας όλα τα ταξικά φράγματα που είχε φιλοδωρήσει τη χώρα το καθεστώς της 4ης Αυγούστου 1936, και δημιουργώντας το νέο σχολείο, εκείνο που απευθυνόταν σε όλα τα παιδιά, από κάθε κοινωνική τάξη, αγόρια και κορίτσια ισότιμα. Ένα σχολείο που αντιμετώπιζε και τον αναλφαβητισμό των μεγάλων, που επέβαλε στην κοινωνία να αναλαμβάνει αυτή και να ελέγχει την εκπαιδευτική διαδικασία, να πολεμά την πείνα και την αβιταμίνωση, ένα σχολείο που καταργούσε τη καθαρεύουσα, την αποστήθιση και τον παθητικό μαθητή, που επέκτεινε το εκπαιδευτικό έργο στην κοινωνία και το καθιστούσε τμήμα της, που το συνέδεε με την τέχνη και το θέατρο, τη μαθητική πρωτοβουλία και αγωνιστικότητα, και επέκτεινε τον κοινωνικό ρόλο του εκπαιδευτικού σε διαμορφωτή της κοινωνικής ζωής.

Συσσίτια για μικρά παιδιά, οργανωμένοι παιδικοί σταθμοί, παιδικές φωλιές και συναυλίες, συγκροτημένα αναλυτικά προγράμματα και βιβλία του Δημοτικού, αναγνωστήρια και λαϊκές βιβλιοθήκες, παιδαγωγικά φροντιστήρια και συνέδρια, παιδικό θέατρο και νεανικές εφημερίδες, σχολές γεωργικής μαθητείας, ανάπτυξη της επαγγελματικής μόρφωσης, διασύνδεση του έργου του εκπαιδευτικού με την αντιστασιακή δράση, αυτά ήταν μερικά από τα επαναστατικά στοιχεία που επέφερε η οργανωμένη εθνική αντίσταση.  Ήταν αυτά τα καινούργια στοιχεία που βίωσε και ο κάτοικος της Βοιωτίας. Κατεστραμμένα σχολεία άρχισαν να ξαναφτιάχνονται, νέοι χώροι νοικιάστηκαν για να στεγάσουν ένα διευρυμένο πλέον μαθητικό δυναμικό, μισο-κατεστραμμένα κτίρια στεγανώθηκαν, δάσκαλοι και καθηγητές αναζητήθηκαν. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα όργανα της λαϊκής Αυτοδιοίκησης διέταξαν όλους τους εκπαιδευτικούς να βρίσκονται στις θέσεις τους και τους συντηρούσαν με χρήματα της Επιμελητείας του Αντάρτη, απαίτησαν μετά την Απελευθέρωση να καλυφθούν όλα τα κενά, οι κοινότητες ανέλαβαν εκ πρώτοις να  καλύψουν τα έξοδα των προσλήψεων δασκάλων, προβαίνοντας σε εράνους και μάλιστα σε μισθοδοσίες αποτιμημένες σε οκάδες στάρι. Επιπλέον, προσέφεραν στους δασκάλους αυτούς δωμάτια για διαμονή, φωτισμό και θέρμανση.[1] Μάλιστα, η Επαρχιακή Επιτροπή Λιβαδειάς για να καλυφθούν τα κενά εισηγούνταν στον Επιθεωρητή Δημόσιας Εκπαίδευσης να αναζητηθούν και δάσκαλοι ιδιώτες ή οποιοσδήποτε εγγράμματος μπορούσε να επιτελέσει αυτό το ρόλο.[2]

Εκτός των άλλων, η Επαρχιακή Επιτροπή επέβαλε κυρώσεις μετά από καταγγελίες για τη στάση ορισμένων δασκάλων που παραβίαζαν την εντολή να είναι αποκλειστικής απασχόλησης στα σχολεία. Όσον αφορά στη λειτουργία του Γυμνασίου της Λιβαδειάς, μετά από τη διακοπή λόγω του πολέμου και του γεγονότος ότι δεν διέθετε καν κτίριο (το σχολικό έτος 1941-1942, οι σχολικές δραστηριότητες περιορίζονται στις δύο παρακείμενες εκκλησίες, αυτή των Εισοδίων της Θεοτόκου και του Αγίου Γεωργίου, όπου το μάθημα γίνεται εναλλάξ στα δύο κλίτη της εκκλησίας), έγινε μια τεράστια προσπάθεια το σχολείο να επαναλειτουργήσει με την Απελευθέρωση που και αυτό στέφθηκε με επιτυχία.

Η συντηρητική τοποθέτηση των καθηγητών του Γυμνασίου, στοιχείο πανελλαδικό, δεν εμπόδισε τους μαθητές του σχολείου να αναπτύσσουν αντιστασιακή δράση, να συλλαμβάνονται ακόμα και μέσα στο σχολείο, και παρότι κάποιοι ανήλικοι, να εγκλείονται ακόμα και στις φυλακές Αβέρωφ στην Αθήνα (Στ. Νταραδήμας, Γ. Τζήμα, Λ. Σουγιά). Πράξεις όπως η αναγραφή συνθημάτων στους μαυροπίνακες, η στέψη προτομών ηρώων της ελληνικής επανάστασης ή του άγνωστου Στρατιώτη, μαθητική απεργία διαμαρτυρίας για τις ποινές που εισέπρατταν οι μαθητές για την ένταξή τους στην ΕΠΟΝ, οι τοιχοκολλήσεις με προκηρύξεων συνιστούσαν τις αιτίες μακρόχρονων φυλακίσεων. Αντίθετα, με τους περισσότερους καθηγητές, οι δάσκαλοι της περιοχής, ηγήθηκαν του κινήματος της αντίστασης. Στη Λιβαδειά, τον Αύγουστο του 1944 οι δάσκαλοι συγκροτούν, μάλιστα,  το Α΄ Διδασκαλικό Συνέδριο της Επαρχίας Λιβαδειάς που χαιρετίζει τους αγώνες για μια λεύτερη, και ευτυχισμένη επαρχία.[3]

υποσημειώσεις:

[1] Λαϊκή Αυτοδιοίκηση Κοινότητας Κορώνειας Λεβαδείας προς Επαρχιακό Συμβούλιο Λιβαδειάς, Περί πρόσληψης Δασκάλου, μισθοδοσίας και τροφοδοσίας του, αρ. πρωτ. 123,  19 Σεπτεμβρίου 1944.

[2] Επαρχιακό Συμβούλιο Λιβαδειάς προς Επιθεωρητήν Δημοτικής εκπαιδεύσεως Βοιωτίας, αρ. πρωττ. 574, 28 Δεκεμβρίου 1944.

[3] Επαρχιακό Συμβούλιο Λιβαδειάς, Χαιρετιστήριο του Α΄ Διδασκαλικού Συνεδρίου Επαρχίας Λιβαδειάς προς το Επαρχιακό Συμβούλιο, 18 Αυγούστου 1944.

 

⃰η παρούσα δημοσίευση αποτελεί περίληψη της ανακοίνωσης «Η Παιδεία στην Αντίσταση: σταθμός στην ιστορία του εκπαιδευτικού και του κοινωνικού κινήματος στην Ελλάδα»  στη διημερίδα: Λαϊκές Εξουσίες και Δομές Αυτο-οργάνωσης: η έμπρακτη διεκδίκηση μιας άλλης κοινωνίας. Τα ιστορικά παραδείγματα, που πραγματοποιήθηκε στη Λιβαδειά στις 18- 20/3/2016

 

Advertisements