Οι θεσμοί της Λαϊκής Αυτοδιοίκησης στην Ελεύθερη Ελλάδα 1841-1944

του Προκόπη Παπαστράτη⃰


Σε μία φτωχή χώρα στα Βαλκάνια, όπως η Ελλάδα την περίοδο του μεσοπολέμου, αλλά στην πραγματικότητα σε όλες τις φτωχές χώρες, η κεντρική εξουσία στην πρωτεύουσα σπάνια είναι ικανή ή ενδιαφέρεται να αντιμετωπίσει τοπικά προβλήματα σε απομονωμένες αγροτικές περιοχές.  Αυτό ισχύει και για τα  χωριά στην ορεινή περιοχή της Ευρυτανίας.  Σε ένα από αυτά τα χωριά, το Καροπλέσι, ιδρύεται η «Φιλοπρόοδος Ένωσης Καροπλεσίου» το καλοκαίρι του 1933. Σκοπός του σωματείου είναι να επιλύσει τις ντόπιες αγροτικές διαφορές (βοσκοτόπια, ζωοκλοπές ξυλεία, ποτιστικά δικαιώματα, αγροτικοί δρόμοι, κλπ) που έχουν καταστρεπτικές συνέπειες στις σχέσεις των χωριανών οι οποίοι καταφεύγουν στα δικαστήρια, 15 ώρες πεζοπορία,  ξοδεύοντας χρόνο και χρήμα. Έτσι συστήνεται «Η Συμβιβαστική Επιτροπή Καροπλεσίου» που γρήγορα εξελίσσεται σε παραδειγματικό  «Λαϊκό Δικαστήριο» με μεγάλη επιτυχία. Αυτή η προσπάθεια υιοθετείται  και από τα γειτονικά χωριά με αποτέλεσμα να αντιδράσουν οι δικηγόροι ζητώντας από τον εισαγγελέα να διατάξει τη διάλυση τους.  Η Δικτατορία του Μεταξά διαλύει το 1937 αυτά τα λαϊκά δικαστήρια μετά από επιτυχημένη τετραετή λειτουργία τους.[1]

Η Κατοχή που ακολουθεί δημιουργεί  νέες καταστάσεις με την αναχώρηση των κρατικών λειτουργών για τα μεγάλα αστικά κέντρα. Με αυτές τις συνθήκες, οι ζωοκλοπές και ληστείες ξαναεμφανίστηκαν, παραδοσιακές συνήθειες στις αγροτικές περιοχές που είχαν τα τελευταία χρόνια εξαφανιστεί. Συνέχεια

Μια ματιά στις ζαπατιστικές κοινότητες των ιθαγενών στην πολιτεία Τσιάπας, Νοτιοανατολικό Μεξικό

του Νίκου Κοκκάλα ⃰


Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 το Μεξικό, ακολουθώντας σταθερή πορεία προς την πλήρη αποδοχή του νεοφιλελευθερισμού, ετοιμάζεται να υπογράψει τη συμφωνία για τη Ζώνη Ελεύθερου Εμπορίου της Βόρειας Αμερικής. Στα ηνία της χώρας βρίσκεται το Θεσμικό Επαναστατικό Κόμμα (Partido Revolucionario Institucional – PRI), το ίδιο κόμμα που κυβερνά επί 70 χρόνια, έχοντας δημιουργήσει μηχανισμούς και δεσμούς εξάρτησης που πολύ δύσκολα μπορούν να αντιμετωπιστούν ή να αντικατασταθούν από κάτι διαφορετικό. Η κυβέρνηση διαλαλεί την προσήλωσή της στη δημοκρατία και στον δρόμο που χαράζουν οι αναπτυγμένες χώρες.

Ωστόσο, όπως συνέβαινε πάντα και όπως συμβαίνει παντού, υπάρχει και η άλλη πλευρά. Ένα πλήθος αποκλεισμένων συρρέουν στις μεγάλες πόλεις αναζητώντας κάποια διαφορετική προοπτική για την επιβίωση. Κυρίως, κατευθύνονται στην ομοσπονδιακή πρωτεύουσα, την Πόλη του Μεξικού, η οποία γίνεται μία από τις μεγαλύτερες πληθυσμιακά πόλεις του κόσμου, υπολογίζοντας τους κατοίκους της περίπου στα 25 εκατομμύρια. Ομοίως, το μεταναστευτικό ρεύμα κατευθύνεται και προς τις ΗΠΑ, άλλοι για μόνιμη εγκατάσταση και άλλοι για εποχική απασχόληση, με όλα τα δεινά που συνοδεύουν τους μετανάστες: ανασφάλεια, καταστολή, ρατσιστικές αντιδράσεις, τοίχους-φράχτες στα σύνορα. Συνέχεια

Εργατική και Αγροτική Αυτό-διεύθυνση στην Ισπανική Επανάσταση: Ο αντιεξουσιαστικός κολλεκτιβισμός

Της Λίνας Παναγιώτου 


Mε την απόπειρα πραξικοπήματος του στρατηγού Φράνκο, πρώτα στα ισπανικά οχυρά της Β. Αφρικής την 17η Ιούλη του ’36 και την επόμενη  μέρα στις πόλεις της Ισπανίας,  ο λαός οργανώθηκε στα δύο μεγάλα συνδικάτα και επιτέθηκε ενάντια στους φασίστες.

 Η Βαρκελώνη βρέθηκε στο επίκεντρο των εξελίξεων για τους αναρχικούς. Τα άλλα δύο ισχυρά προπύργια της CNT,  η Ανδαλουσία και Σαραγόσα, είχαν πέσει στα χέρια των στασιαστών. Η  πρωτεύουσα της  Καταλονίας  σώθηκε από την συντονισμένη απάντηση των ομάδων άμυνας της CNT , ενώ οι αναρχικοί που πλειοψηφούσαν στην εργατική  τάξη της  πόλης, έλεγξαν  από την αρχή  όλη την κοινωνική ζωή. Τα κομβικά κτίρια και οι συγκοινωνίες  καταλήφθηκαν, κηρύχτηκε γενική απεργία και τα πολυάριθμα οδοφράγματα σ’ όλες τις συνοικίες  της πόλης τέθηκαν υπό τον έλεγχο της  συνομοσπονδίας.

Μπροστά σε αυτή την πραγματικότητα συγκλήθηκε  στις 20 Ιούλη  η ολομέλεια των συνδικάτων της Βαρκελώνης για να αποφασιστεί η τακτική που θα έπρεπε να ακολουθηθεί. Συνέχεια

Η Παιδεία στην Αντίσταση: σταθμός στην ιστορία του εκπαιδευτικού και του κοινωνικού κινήματος στην Ελλάδα

Του Μιχάλη Λυμπεράτου⃰


Δεν θα είχε προσλάβει ποτέ η Αντίσταση τη μαζικότητα, την απήχηση και τη δυναμική που απέκτησε, αν δεν απαντούσε και στην ανάγκη των κοινωνιών να διαφυλάξουν τον ιστό και τις κοινωνικές λειτουργίες που τις αναπαρήγαγαν. Σε αυτές ο ρόλος της εκπαίδευσης ήταν καθοριστικός στον βαθμό που διαφύλασσε την απρόσκοπτη συνέχεια της κοινωνίας και τη μετάδοση των πολιτιστικών και μορφωτικών χαρακτηριστικών της στη νεότερη γενιά. Χωρίς τη διαδικασία αυτή και οι υπόλοιπες τομές διαφύλαξης της κοινωνίας αυτής που προώθησε η Αντίσταση, όπως τα δίκτυα αλληλεγγύης που συγκροτήθηκαν, τις λαϊκές εξουσίες που γεννήθηκαν, ο αγώνας κατά της πείνας και της ωμής καταπίεσης που δόθηκε, θα έμεναν μετέωρα.

Το ευτύχημα ήταν ότι η Αντίσταση κλήθηκε να αντιμετωπίσει όχι μόνο την εκπαιδευτική καταστροφή που προκάλεσε η Κατοχή, αλλά και τα μορφωτικά εμπόδια που ταλάνιζαν την κοινωνία, διαλύοντας όλα τα ταξικά φράγματα που είχε φιλοδωρήσει τη χώρα το καθεστώς της 4ης Αυγούστου 1936, και δημιουργώντας το νέο σχολείο, εκείνο που απευθυνόταν σε όλα τα παιδιά, από κάθε κοινωνική τάξη, αγόρια και κορίτσια ισότιμα. Ένα σχολείο που αντιμετώπιζε και τον αναλφαβητισμό των μεγάλων, που επέβαλε στην κοινωνία να αναλαμβάνει αυτή και να ελέγχει την εκπαιδευτική διαδικασία, να πολεμά την πείνα και την αβιταμίνωση, ένα σχολείο που καταργούσε τη καθαρεύουσα, την αποστήθιση και τον παθητικό μαθητή, που επέκτεινε το εκπαιδευτικό έργο στην κοινωνία και το καθιστούσε τμήμα της, που το συνέδεε με την τέχνη και το θέατρο, τη μαθητική πρωτοβουλία και αγωνιστικότητα, και επέκτεινε τον κοινωνικό ρόλο του εκπαιδευτικού σε διαμορφωτή της κοινωνικής ζωής. Συνέχεια

ΤΙΠΟΤΑ ΔΕΝ ΠΑΕΙ ΧΑΜΕΝΟ

Η Αποτίμηση μιας Διημερίδας στη Λιβαδειά

Η Ομάδα Μελέτης Σύγχρονης Ιστορίας Ν. Βοιωτίας διοργανώσαμε διημερίδα στη Λιβαδειά,  τον Μάρτιο  2016, με θέμα «Λαϊκές Εξουσίες και Δομές Αυτό-οργάνωσης. Η έμπρακτη διεκδίκηση μιας άλλης κοινωνίας: Τα ιστορικά παραδείγματα».

Το σλάιντ απαιτεί την χρήση JavaScript.

Η Διημερίδα αυτή ήταν αποτέλεσμα του γεγονότος ότι στην Ομάδα, τον τελευταίο χρόνο, καταπιαστήκαμε με το μεγάλο αυτό κεφάλαιο των Λαϊκών Εξουσιών, έτσι όπως αυτές  διαμορφώθηκαν στις πόλεις και τα χωριά της Ελληνικής επικράτειας  κατά την διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής. Το μελετήσαμε εκ παραλλήλου με την τοπική μας ιστορία, με τη λογική ότι οι ελληνικές εκδοχές του φαινομένου είναι κομμάτι της πανελλήνιας και παγκόσμιας ιστορικής προσπάθειας χειραφέτησης των ανθρώπων. Άξονας μας ήταν ο νομός Βοιωτίας και η προαγωγή της ιστοριογραφίας της περιοχής, επιχειρώντας να συγκρίνουμε το παράδειγμα των λαϊκών εξουσιών που εδώ συγκροτήθηκαν με ανάλογες εκδοχές τους στην παγκόσμια ιστορία. Συνέχεια

Η Λαϊκή Αυτοδιοίκηση στη Βοιωτία 1943-1945 

 

Της Χρυσαφούλας Πατρόκλου*

Οι ανάγκες της επιβίωσης, η δυναμική των συνθηκών,  η γεωγραφική θέση της Ρούμελης ως κέντρο της χώρας  και πέρασμα των μεγάλων δρόμων , απηχήσεις  και βιώματα κοινοτισμού που κουβαλούσαν οι χωρικοί καθόρισαν τις δομές αυτό-οργάνωσης που εμφανίστηκαν στην περιοχή την περίοδο της γερμανο-ιταλικής  Κατοχής.  Γιατί  για τους  κατοίκους της υπαίθρου, ήδη από τον προηγούμενο αιώνα, ήταν εύκολο  να σκεφτούν  ότι μπορούν να ζήσουν  χωρίς  κεντρική διοίκηση, ευρισκόμενοι  πιο κοντά  στις προκαπιταλιστικές μορφές οικονομίας,  κουβαλώντας   την παράδοση της μικρής  οικιακής  οικονομίας, την παράδοση της αυτάρκειας, την παράδοση της έμπρακτης αλληλεγγύης, την παράδοση των  «δανεικαρικών», τις αγγαρείες   κλπ ).

Η κατάρρευση του παλαιού κρατικού μηχανισμού κατά τη διάρκεια της Κατοχής,, η αδήριτη ανάγκη διοίκησης των απελευθερωμένων περιοχών και της συλλογικής αντιμετώπισης των προβλημάτων που προέκυπταν, καθώς  και η  κρίσιμη στήριξη του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ήταν οι αποφασιστικοί εκείνοι  παράγοντες, που την δεδομένη χρονική στιγμή  όχι μόνον  στήριξαν, αλλά  και ανέπτυξαν περαιτέρω τους παλιούς θεσμούς αυτοδιοίκησης, πλουτίζοντας τους με την εμπειρία και την επιστημονική γνώση των αγωνιστών,  των νομικών και των διανοούμενων του αντιστασιακού κινήματος. Όλα τα παραπάνω επιτάχυναν τη δημιουργία των πρώτων μορφών λαϊκής εξουσίας,  που βρήκαν την πλήρη έκφραση τους  στο νομοθετικό και πολιτικοκοινωνικό έργο της ΠΕΕΑ, της κυβέρνησης των Βουνών. Συνέχεια

Η ΕΠΟΝ

Του Μιχάλη Λυμπεράτου


Η ΕΠΟΝ, η Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων, ιδρύθηκε στις 23 Φεβρουαρίου 1943, με πρωτοβουλία της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ Νέων. Σε αυτή ενσωματώθηκαν η Ομοσπονδία Κομμουνιστικών Νεολαιών Ελλάδας του ΚΚΕ, η ΟΚΝΕ, που στον μεσοπόλεμο οργάνωσε όλους τους νεανικούς αγώνες της εποχής, η Σοσιαλιστική Επαναστατική Πρωτοπορία της Ελλάδας του ΣΚΕ (του κόμματος του Γ. Πασαλίδη), η Λαϊκή Επαναστατική Νεολαία της ΕΛΔ (του εαμικού κόμματος του Ηλ. Τσιριμώκου), η Αγροτική Νεολαία Ελλάδας (του Αγροτικού Κόμματος Ελλάδας του Κ. Γαβριηλίδη), η Ενιαία Εθνικοαπελευθερωτική Εργατοϋπαλληλική Νεολαία του Εργατικού ΕΑΜ, η Ενιαία Μαθητική Νεολαία, ο θεσσαλικός «Ιερός Λόχος», η «Λεύτερη Νέα», η Ένωση Νέων Αγωνιστών Ρούμελης, η Φιλική Εταιρεία Νέων.

Η ΕΠΟΝ γρήγορα εξελίχθηκε σε μια οργάνωση που συσπείρωσε την πλειοψηφία της νεολαίας της χώρας, κατακτώντας τον πρωτοφανή, για τα μέχρι τότε δεδομένα της χώρας, αριθμό των 600.000 μελών, με 32.000 μέλη της να συμμετέχουν ένοπλα και στον ΕΛΑΣ. Με κύριο πολιτικό της όργανο την εφημερίδα «Νέα Γενιά», η ΕΠΟΝ βοήθησε στην ίδρυση σχολείων, οργάνωσε συσσίτια, προσέφερε κοινωφελές έργο, βοήθησε στη Μάχη της Σοδειάς, κατέγραψε τις τεράστιες εκπαιδευτικές ελλείψεις, δημιούργησε λαϊκές βιβλιοθήκες και αναγνωστήρια, βοήθησε στη δημιουργία δεκάδων εφημερίδων και νεανικών εντύπων κλπ. Συνέχεια

Οι «εσωτερικοί πρόσφυγες» του εμφυλίου πολέμου. Ζητήματα χαρακτηρισμού και πρόνοιας.  

Της Βασιλικής Λάζου*


Το ζήτημα των εσωτερικών προσφύγων κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου αποτελεί ένα θέμα σχεδόν ανεξερεύνητο στην ελληνική βιβλιογραφία[1]. Φτωχή βιβλιογραφική παραγωγή υπάρχει και σχετικά με την προνοιακή πολιτική την περίοδο του εμφυλίου πολέμου[2]. Στην περίπτωση αυτή το βιβλιογραφικό κενό είναι ακόμα μεγαλύτερο ιδιαίτερα αν συσχετιστεί με τη διερεύνηση της κρατικής οικονομικής πολιτικής[3].  Παρά τη φτωχή βιβλιογραφική παραγωγή,  η οποία μπορεί να αποδοθεί στην περιορισμένη αρχειακή διαθεσιμότητα και στο μικρό μέχρι πρόσφατα ενδιαφέρον των ερευνητών για τις κοινωνικές πτυχές του εμφυλίου, υπάρχουν πολλά ζητήματα σχετικά με το ζήτημα των εσωτερικών προσφύγων τα οποία μπορούν να διερευνηθούν. Αναφέρονται ενδεικτικά τα αίτια της μετακίνησης των εσωτερικών προσφύγων, η άφιξη και εγκατάστασή τους στα κέντρα ασφαλείας, τα κριτήρια προσδιορισμού τους ως  «συμμοριόπληκτων», ο αριθμός τους σε κάθε χρονική περίοδο, οι μορφές που έλαβε η Κοινωνική Πρόνοια την περίοδο του εμφυλίου πολέμου και οι κοινωνικές και πολιτικές της προεκτάσεις. Εκτός από την περιγραφή του θεσμικού πλαισίου πρόνοιας, η οποία είναι απαραίτητη, επειδή απουσιάζουν από τη βιβλιογραφία τέτοιου είδους μελέτες και ιδιαίτερα σε τοπικό επίπεδο, μπορούν να εξεταστούν, στο μέτρο του δυνατού, τα οικονομικά μεγέθη, οι πιστώσεις δηλαδή που δόθηκαν για τη γενικότερη περίθαλψη των προσφύγων. Επιπρόσθετα, μπορεί να διερευνηθεί η εμπειρία της εγκατάστασης και της διαβίωσης των προσφύγων στα κέντρα ασφαλείας και η αλληλεπίδρασή τους με το μόνιμο πληθυσμό. Μπορούν να εξεταστούν οι κρατικές ενέργειες για τον επαναπατρισμό των εσωτερικών προσφύγων κατά τη διάρκεια και κυρίως μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου. Μια ενδιαφέρουσα πτυχή τέλος αποτελούν οι δημογραφικές επιπτώσεις της μετακίνησης των πληθυσμών στα κέντρα ασφαλείας, αν και η διερεύνηση του ζητήματος αυτού απαιτεί μια ειδικότερη και πιο εκτεταμένη χρονικά μελέτη. Συνέχεια

Η Ευρώπη: μια ήπειρος της προσφυγιάς. Μετακινήσεις πληθυσμών στον ευρωπαϊκό χώρο τον 20ο αιώνα

Του Μιχάλη Λυμπεράτου


Ίσως μια από τις μεγαλύτερες μετακινήσεις πληθυσμών στην παγκόσμια ιστορία ήταν αυτή που συντελέστηκε μετά το τέλος του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη. Οι προσφυγικές ροές, κυρίως σε χώρες του ανεπτυγμένου κέντρου της ηπείρου, είχαν το αντίστοιχό τους, στις εποχές των μεγάλων λιμών ή των μετακινήσεων πληθυσμών στον Ύστερο Μεσαίωνα, ή σε σχέση με τους θρησκευτικούς πολέμους,  τον 16ο αιώνα στη Γαλλία και την Ισπανία και τον Τριακονταετή Πόλεμο στο πρώτο μισό του 17ου, τουλάχιστον από την άποψη πληθυσμιακών μεγεθών. Υπερτερούσαν, επιπλέον, της μεγάλης προσφυγικής κρίσης που προκάλεσε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Πράγματι, κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου η Ευρώπη υπέστη το πρώτο τεράστιο σοκ μετανάστευσης και προσφυγιάς του σύγχρονου κόσμου. Τον Αύγουστο του 1914 η ρωσική κατοχή στην Ανατολική Πρωσία ανάγκασε 1.000.000 Γερμανούς να φύγουν από τις εστίες τους. Μετά από λίγο η Κατοχή από τις Κεντρικές Δυνάμεις του Βελγίου, της Βόρειας Γαλλίας, της Πολωνίας και της Λιθουανίας προκάλεσε μια αντίστοιχη μετακίνηση πληθυσμών στα εδάφη αυτά. Μόνο οι Βέλγοι πρόσφυγες στα 1914-1915 που έφτασαν στην Αυστρία και την Ολλανδία ήταν 400 χιλιάδες, ενώ 160.000 από αυτούς κατέφυγαν στο Ηνωμένο Βασίλειο, διαβιώντας σε πρόχειρα καταλύματα στις παρυφές των πόλεων. Η εισβολή της Αυστρίας στην Σερβία προκάλεσε νέα μετακίνηση πληθυσμών από κατοίκους που προσπάθησαν να διαφύγουν από το κατοχικό καθεστώς που δημιουργήθηκε. Μισό εκατομμύριο Σέρβοι κατέφυγαν σε σερβικές περιοχές μέσω των αλβανικών βουνών ή πήγαν στην Κέρκυρα, την Κορσική και την Τυνησία. Πιθανότατα, 200.000 από αυτούς πέθαναν κατά τη μετακίνησή τους. Άλλοι εγκλείστηκαν σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας στην Αυστρία.  Συνέχεια

Το συνδικαλιστικό κίνημα των εκπαιδευτικών της Στοιχειώδους & Μέσης Εκπαίδευσης της περιόδου 1950 – 1960  Η περίπτωση της απεργίας της ΔΟΕ (Δασκάλων) του 1957.

 

Του Δημήτρη Πολυχρονιάδη*


Η Ελλάδα ανάμεσα στα χρόνια 1949 – 1963 ( Πολιτικό – Οικονομικό Πλαίσιο της περιόδου)

Στα μέσα του εικοστού αιώνα η Ελλάδα ήταν μια χώρα 8 περίπου εκατομμυρίων κατοίκων με έντονα ακόμα της σημάδια της φτώχειας και της οικονομικής καθυστέρησης, ως συνέπεια των καταστροφικών επιπτώσεων του πρόσφατου ακόμα Β΄ παγκόσμιου πολέμου (1939 – 1945), της ξένης κατοχής (1941 – 1944) αλλά και του Ελληνικού εμφυλίου πολέμου που ακολούθησε (1946 – 1949).

Ο πολιτικός διχασμός που ακολούθησε τον εμφύλιο πόλεμο είχε σαν αποτέλεσμα να «επικρατήσει μια χωρίς προηγούμενο ανισορροπία της πολιτικής ζωής με τη δεξιά, μάλιστα την άκρα δεξιά, υποστηριζόμενη από τις αμερικανικές υπηρεσίες να παραμερίζει από την κυβέρνηση της χώρας ό, τι φιλελεύθερο και μετριοπαθές στοιχείο απέμενε και να μονοπωλεί την εξουσία»[1]. Συνέχεια